فهرست مطالب
مقدمه     17

اتحاد طلب و اراده / 23
مراد از طلب در معنای امر     23
تفاوت طلب و اراده از نظر استعمال     24
نظریه آخوند     25
جهات مختلف بحث از دیدگاه محقق اصفهانی     27
خاستگاه نزاع در تغایر و اتحاد طلب و اراده     29
ردّ کلام اشاعره در بیان محقق اصفهانی     30
احتمال اوّل در کلام اشاعره     32
احتمال دوم در کلام اشاعره     35
خلاصۀ اشکال بر اشاعره     37
خلط میان سه مقام در کلام آخوند     40
نزاع اصولی در تغایر و اتحاد     41
نزاع لغوی در تغایر و اتحاد     45
ارتباط بین مسأله طلب و اراده و مسأله کلام نفسی     49
نظریه محقق نائینی     51
دلایل محقق نائینی بر تغایر بین طلب و اراده     52
تغایر میان مفهوم طلب و اراده     56
بررسی ادله محقق نائینی بر تغایر     57
نظریه محقق خوئی     60
نظریه محقق بروجردی     63
دلایل محقق بروجردی برای تغایر     65
اشکال مرحوم آیت الله فاضل لنکرانی به محقق بروجردی     66
جواب از اشکال والد معظّم به محقق بروجردی     68
خلاصه‌ی کلام در اتحاد و تغایر     71

مساله‌ی کلام نفسی / 72
اوصاف خداوند متعال     73
دیدگاه اشاعره     73
دیدگاه معتزله     73
دیدگاه محققین از امامیه     73
نظریۀ مرحوم امام در باب صفات الهی     75
معنای عینیت صفات با ذات     77
دلیل عینیت صفات با ذات     80
قاعدۀ بسیط الحقیقة کلّ الأشیاء     81
قاعدۀ بسیط الحقیقة کلّ الأشیاء در آیات و روایات     83
نقد کلام علامه طباطبایی در تفسیر آیه     91
دلایل ملاصدرا بر عینیت صفات الهی با ذات     93
شرح فرازهایی از خطبۀ اوّلِ نهج البلاغه     95
و کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه     104
صفتِ تکلمِ خدا     109
معنای تکلم در آیات     110
تکلم، صفت ذات یا صفت فعل؟     111
حقیقت کلام     116
حقیقت قرآن     122
نقد نظریۀ روشنفکران در باب الفاظ قرآن     123
مسألۀ تفویض به نبی و ائمه     125
مراد اشاعره از کلام نفسی     128
مقصود از کلام نفسی در جملات خبری     129
احتمال اول: صورت مثالی موجود در نفس     129
نقد احتمال اول     130
احتمال دوم: نسبت حکمیه     131
تحلیل محقق اصفهانی از احتمال دوم     132
نظریۀ محقق اصفهانی در کلام نفسی     139
کلام شرح المواقف در مراد اشاعره     140
نقد محقق خوئی بر کلام اشاعره     143
کلام تفتازانی در مراد اشاعره     147
خلاصه‌ای از احتمالات مطرح شده در کلام نفسی     148
نقدی بر محقق اصفهانی     149
اهمیت موضوع شناسی در کلام نفسی     150
مقصود از کلام نفسی در جملات انشائی     151
حقیقت انشاء     151
مسلک مشهور در حقیقت انشاء     153
اشکالات بر تفسیر مشهور     153
مسلک مرحوم آخوند در حقیقت انشاء     156
اشکال بر مبنای آخوند     161
مسلک محقق اصفهانی در حقیقت انشاء     162
نتایج مسلک محقق اصفهانی در حقیقت انشاء     169
اشکال بر فرمایش محقق اصفهانی     176
نظریۀ محقق حائری در حقیقت انشاء     177
مسلک محقق خوئی در حقیقت انشاء     179
نسبت نظریۀ محقق حائری و محقق خوئی     182
نسبت مسلک‌ها در حقیقت وضع و حقیقت انشاء     183
فرق بین خبر و انشاء بنا بر نظریۀ محقق خوئی     185
نقد محقق خوئی بر مبنای محقق اصفهانی     186
نقد محقق خوئی بر مرحوم آخوند در باب خبر و انشاء     187
انکار کلام نفسی در بیان محقق خوئی     188
نقد نظریۀ آقای خوئی     189
نظریۀ مختار در حقیقت انشاء     191
نقدی بر بیان محقق خوئی در انکار کلام نفسی     191
حقیقت کلام نفسی     192
حقیقت کلام نفسی در جملۀ خبری     193
حقیقت کلام نفسی در جملۀ انشائی     193
دلایل اشاعره بر کلام نفسی     194
دلیل اول     194
جواب از دلیل اول     195
دلیل دوم     195
جواب آخوند از دلیل دوم     196
نقد کلام آخوند     197
جواب محقق بروجردی از دلیل دوم     198
جواب مرحوم امام از دلیل دوم     199
اوامر امتحانی و اعتذاری در انسان‌ها     199
نسبت میان شوق أکید و اراده     201
فرق میان اوامر حقیقی و اوامر امتحانی     202
کیفیت صدور اوامر الهی     204
وجود اراده در اوامر امتحانی خداوند متعال     208
دلیل سوم     212
جواب محقق خوئی از دلیل سوم     212
دلیل چهارم     215
جواب از دلیل چهارم     215
دلیل پنجم     217
جواب از دلیل پنجم     218
دلیل ششم     218
دسته‌بندی مباحث و جایگاه بحث از شبهۀ جبر     219
تفاوت میان دو بحثِ کلام نفسی و تغایر طلب و اراده     220
اشکال بر کلام آخوند در لفظی بودن نزاع     220
نظریۀ نهایی در کلام نفسی     222

مسالۀ تغایر طلب و اراده / 224
کلام محقق عراقی در باب تغایر طلب و اراده     224
توجیه قول اشاعره در کلمات اصولیین     225
ناسازگاری این توجیهات با مبانی اشاعره     228
توجیه محقق عراقی برای قائلین به تغایر     233
اشکالات محقق عراقی بر مبانی اشاعره     237
نقد مبنای اول: موضوع حکم عقل به وجوب امتثال     238
نقد مبنای دوم: انفکاک مراد از اراده     239
فرق میان ارادۀ تکوینی و ارادۀ تشریعی     242
نقد مبنای سوم: شبهۀ جبر     244
اوامر امتحانی از منظر محقق عراقی     249
نقد و بررسی کلام محقق عراقی     253
روایتِ «السعید سعید فی بطن أمّه»     255
بررسی کلام محقق عراقی در فرق میان ارادۀ تکوینی و تشریعی     256
ارادۀ تکوینی و تشریعی     257
ارادۀ تکوینی و تشریعی از منظر آخوند     257
ارادۀ تکوینی و تشریعی از منظر محقق اصفهانی     258
حقیقت اراده     260
مراحل اراده در انسان     262
حقیقت اراده در خداوند     262
تقسیم اراده به ارادۀ تکوینی و تشریعی     265
نفی ظهور ارادۀ تشریعی خدا در نفس نبی و ولی     270
حقیقت تکلیف از منظر محقق اصفهانی     273
بحث روایی     274
ارادۀ تکوینی و تشریعی از منظر علامه طباطبایی     275
خلاصۀ اقوال     278
تحقیق در مساله     280
انحصار حقیقت اراده در اراده تکوینی     281
حقیقت اراده تشریعی     282
نقد تقسیم اراده به تکوینی و تشریعی     285
جایگاه اوامر و نواهی شرعی     285
نقد دیدگاه مقاصدی‌ها درباره احکام شرعی     285
تفاوت میان تعمیم قیاس‌گونه و اصول اجتهادی در فقه     286
تحلیل حقیقت اراده تشریعی و جایگاه آن در احکام شرعی     287
ارتباط اوامر و نواهی با إخبار از ملاکات احکام     287
اراده در مقام ذات و اراده در مقام فعل     289
غایت اوامر الهی و جایگاه ملاکات در تکالیف شرعی     290
خلاصه نظریه صحیح در باب اراده     291
امتناع تعلق اراده به فعل غیر     291
حقیقت اراده: صدور فعل از مرید با اختیار     292
نقد و تحلیل اراده تشریعی و حقیقت اوامر الهی     293
۱. حقیقت اوامر الهی: انشاء یا اخبار؟     293
۲. نقش قالب انشائیات در درک ملاکات احکام     293
۳. بررسی حدیث «إن لله إرادتین و مشیّتین»     294
نقد فرض اراده تشریعی و تمایز آن از اراده تکوینی     294
1. نقد نظریه اشتراک لفظی در اراده     294
۲. اراده، حقیقتی انفکاک‌ناپذیر از مراد     295
۳. تناقض در نام‌گذاری اراده تشریعی     295
نقد تقسیم اراده و تحلیل اراده در اوامر الهی     296
نقد نظریه اراده الهی بر افعال مکلفین     297
تحلیل دقیق حقیقت احکام شرعی     297
نقد اراده تشریعی در دیدگاه مشهور     298
نقد مفهوم «بعث بداعی الانبعاث»     298
تفاوت طلب و اراده در رابطه با اراده تشریعی     299
بررسی اراده تکوینی و تشریعی در باب ایمان و کفر     301

شبهه‌ی جبر / 302
نظریه محقق خراسانی     302
اراده تکوینی و نقش واسطه‌ها در تحقق افعال اختیاری     303
اشکالی دیگر: مسئله اراده، اختیار و مؤاخذه الهی     304
پاسخ محقق خراسانی: مسئله‌ی شقاوت و سعادت ذاتی     305
جبری بودن سخنان آخوند و عجز از درک مسئله     307
مسئله تجری، اختیار و جبر در نظام فکری آخوند خراسانی     307
پاسخ اول: اختیار و تأمل در مقدمات اراده     309
پاسخ دوم: تجری، موجب بُعد از مولا و استحقاق عقوبت است     309
بررسی مسئله‌ی جبر و اختیار از دیدگاه محقق اصفهانی     310
تحلیل مسئله‌ی جبر و اختیار و بررسی اشکال محقق اصفهانی     312
تحلیل ملاک اختیار و نقد نظریه جبر از دیدگاه محقق اصفهانی     315
نقد مفهوم اختیار در افعال الهی     315
تفاوت وجوب اراده در خداوند و انسان     316
پاسخ محقق اصفهانی به اشکال جبر     317
1. تعیین شاخص فعل اختیاری     318
2. نقد شبهه‌ی جبر با استناد به افعال الهی     318
3. وجوب بالغیر اراده و تأثیر آن در اختیار     319
4. تحلیل دقیق فعل اختیاری     319
5. نقد دیدگاه عوامانه درباره‌ی اختیار     319
دیدگاه محقق نائینی در باب اختیار     320
اضافه شدن عنصر «اختیار» به فرآیند اراده     321
استدلال محقق نائینی بر وجود اختیار     322
تحلیل نظریه‌ی محقق نائینی درباره‌ی ارتباط اختیار و حرکت عضلات     323
1. تمایز میان فاعلیت و علیت     323
2. نقش «اختیار» به عنوان عنصر چهارم در افعال انسان     323
3. پاسخ نائینی به اشکالات مطرح شده درباره‌ی اختیار     324
4. نسبت فعل انسان با خداوند در نظریه‌ی نائینی     324
نقد محقق نائینی بر نظریه‌ی اراده و پاسخ به آن     325
تفاوت علیت اراده و ضرورت جبری     326
بررسی نظریه‌ی اختیار محقق نائینی از منظر محقق اصفهانی     327
احتمال نخست: اثبات فاعلیت و تأثیر نفس در حرکت عضلات     331
احتمال دوم: حفظ اختیاری بودن فعل بدون تأکید بر فاعلیت نفس     331
نقد محقق اصفهانی: بررسی ضرورت مصحّحات فاعلیت نفس     332
بررسی محقق اصفهانی از مفهوم اختیار در نظریه‌ی محقق نائینی     333
نقد محقق اصفهانی بر احتمال دوم در نظریه‌ی اختیار محقق نائینی     334
دو نوع قیام اختیار به نفس: قیام کیف به متکیّف و قیام فعل به فاعل     335
بیان چهار اشکال محقق اصفهانی بر نظریه‌ی محقق نائینی     335
اشکال نخست: نقش قوای ظاهری و باطنی در فاعلیت نفس     336
اشکال اساسی: اختیار همان اراده است، نه یک فعل جدید     338
اشکال دوم: لازمه‌ی جدایی‌ناپذیر بودن حرکت عضلات از اختیار     338
اشکال سوم: نسبت اختیار با قوای نفسانی     339
ابهام در جایگاه فاعلیت اختیار     340
نقد محقق اصفهانی بر تمایز میان فاعلیت و علیت در نظریه‌ی محقق نائینی     341
نقد بر تفسیر نائینی از مرجحات در فعل اختیاری     342
نتیجه‌گیری و جمع‌بندی اشکالات دوم و سوم     342
اشکال چهارم: معیار اختیاری بودن افعال     343
مشکل در استناد اختیار به خداوند     344
خلاصه‌ای از اشکال جبر و مروری بر پاسخ‌های سه‌گانه     345
دیدگاه صاحب فصول در باب اختیاری بودن افعال     346
نقد محقق اصفهانی بر نظریه‌ی صاحب فصول     346
پاسخ میرداماد به اشکال جبر و تسلسل در اختیاری بودن افعال     347
تحلیل نظریه‌ی میرداماد     349
تحلیلی جدید از ماهیت اراده و شوق     350
نقد توهم «اراده‌ی اراده»     351
جلوگیری از تسلسل بی‌پایان در اراده     352
نقد نظریه‌ی میرداماد توسط محقق اصفهانی     353
تحلیل محقق اصفهانی از دیدگاه میرداماد     354
نقد اول: اراده‌ی اعتباری یا واقعی؟     354
نقد دوم: تحلیل اراده بدون مبنای عقلی     354
نقد سوم: اراده‌ی واحد چگونه شامل همه‌ی اراده‌هاست؟     355
نقد چهارم: اراده‌ی انسان، معلول چیست؟     355
ارتباط نقد محقق اصفهانی با دیدگاه ملاصدرا     355
اشکالات نظریه میرداماد     356
نگاهی دوباره به نظریه‌ی میرداماد     357
تحلیل اعتباری اراده و پاسخ به اشکال تسلسل     358
الف) تحلیل عقل و عدم تحقق واقعی اراده‌های متعدد     358
ب) وحدت اراده در عالم نفس     359
ج) دو ویژگی دیگر اراده: اجمالی و اجماعی     359
تحلیل اجمال و تفصیل در اراده از دیدگاه میرداماد     360
تمایز میان اراده و شوق در نظریه‌ی میرداماد     361
شوق اجمالی و شوق اجماعی     362
حقیقت اراده و ارتباط آن با اراده‌ی الهی     363
تحلیل نهایی نظریه‌ی میرداماد درباره‌ی مسئله‌ی تسلسل در اراده     363
1. وجود یک شوق واحد و عدم تعدد واقعی اراده‌ها     363
2. تفکیک میان شوق اجمالی و شوق تفصیلی     364
3. تحلیل عقلی و ماهیت اعتباری اراده‌های متعدد     364
4. تمایز میان بی‌نهایت واقعی و بی‌نهایت ذهنی     364
بررسی نقد ملاصدرا بر نظریه‌ی میرداماد در باب اراده     365
بیان اشکال ملاصدرا     366
پاسخ به اشکال ملاصدرا بر نظریه‌ی میرداماد     367
1. عدم نقل کامل نظریه‌ی میرداماد در اسفار     367
2. تحلیل عقلانی اراده و عدم نیاز به علت     368
3. اعتباری بودن تحلیل اراده و عدم وقوع تسلسل     368
4. تفکیک میان اعتبارات عقلی و اعتبارات شرعی     369
نقد اشکال ملاصدرا از دیدگاه حاج آقا مصطفی خمینی     370
ردّ دوگانه‌ی ملاصدرا در علت اراده‌های متعدد و تأکید بر وحدت شوق     371
تفاوت میان اعتبار عقلی و امور واقعی     372
نقد دیدگاه میرداماد از منظر امام خمینی     372
اشکال اصلی: آیا اراده یک امر اعتباری است یا واقعی؟     373
تفکیک میان اراده و شوق در نقد امام خمینی     374
نقد شهید آیت الله مصطفی خمینی بر اشکال امام خمینی به نظریه‌ی میرداماد     375
رفع ابهام از عبارت‌های میرداماد     377
نقد حاج آقا مصطفی بر نظریه‌ی میرداماد و بررسی اشکال تسلسل در اراده     377
بررسی پاسخ میرداماد به اشکال تسلسل     379
مشکل مصادره به مطلوب در استدلال میرداماد     380
پاسخ محقق حائری به اشکال اختیار و اراده     381
تحلیل محقق حائری در باب تسلسل اراده     383
تحلیل دوگانه‌ی منشأ اراده     383
پاسخ به اشکال تسلسل و تبیین نقش مصلحت در اراده     384
حالت سوم: تزاحم میان مصلحت در متعلق و مصلحت در اراده     385
ابطال مبنای تسلسل و اثبات مصلحت در خود اراده     386
تأیید دیدگاه مرحوم حائری از سوی محقق اراکی     386
تمسک به وجدان در اثبات وجود مصلحت در اراده     390
نقد محقق عراقی بر نظریه‌ی مصلحت در اراده     391
پاسخ مرحوم حائری به این اشکال     392
استدلال دوم محقق عراقی: اشکال «ترجیح بلا مرجح»     393
پاسخ به استدلال محقق عراقی     394
نقدهای امام خمینی بر نظریه‌ی محقق حائری     395
1. عدم کفایت وجود مصلحت در اراده برای رفع تسلسل     395
پاسخ از اشکال اول امام     396
2. اشکال در تفکیک میان مصلحت در اراده و مصلحت در متعلق     396
پاسخ از اشکال دوم امام     397
3. ماهیت عقلانی بحث و نه عرفی بودن آن     397
پاسخ از اشکال سوم امام     398
دیدگاه محقق بروجردی در پاسخ به شبهه جبر     398
تحلیل پاسخ خواجه نصیرالدین طوسی     402
نقد محقق بروجردی بر پاسخ خواجه نصیر     403
راه‌حل پیشنهادی محقق بروجردی     403
تبیین و تحلیل اراده‌ی الهی و علیت اشیا     404
توجیه و اصلاح نظریه‌ی خواجه نصیر     404
علیت در نظام هستی و اختیار انسان در افعال ارادی     405
ردّ جبر و تبیین اختیار در افعال انسانی     406
ترکیب وجودی انسان از جهات مختلف     407
مکانیزم اختیار و تصمیم‌گیری در انسان     408
شباهت دیدگاه محقق بروجردی و محقق نائینی     409
تعریف جدید فعل اختیاری توسط محقق بروجردی     409
جمع‌بندی دیدگاه محقق بروجردی     410
استناد محقق بروجردی به آیات در تأیید نظریه اختیار     411
تفسیر نوین محقق بروجردی از مفهوم «نطفة أمشاج» در سوره دهر     412
ارتباط "نبتلیه" با تفسیر محقق بروجردی     413
عناصر لازم برای انتخاب راه سعادت     413
استناد به روایات     415
نقد نظریه‌ی فلاسفه درباره‌ی میل به کمال     416
نقد و بررسی دیدگاه محقق بروجردی     417
بررسی پاسخ‌های دیگر در شبهه‌ی جبر     419
نقد امام خمینی بر این پاسخ     419
دیدگاه امام خمینی در باب افعال نفسانی     420
فاعلیت نفس در ایجاد تصورات     423
تفاوت فاعل بالعنایه و فاعل بالتجلی     424
نفس انسانی و فاعلیت الهی     424
رابطه بین مجرد بودن نفس و خلاقیت انسان     425
تفاوت اراده و شوق در نفس و نقش خلاقیت در اختیار     426
حل معضل جبر و تسلسل در اختیار     427
نقش واجدیت ذاتی در اراده     428
تجرد نفس و نقش آن در تعالی روحانی     429
مسئله‌ی جبر و مقایسه‌ی دیدگاه‌ها     431
پیوند مسئله‌ی جبر با آیات قرآن     432
برتری دیدگاه امام خمینی در مسئله‌ی جبر و اختیار     433
مقایسه دیدگاه امام خمینی با دیدگاه محقق اصفهانی     435
امر بین الامرین؛ راهی میان جبر و تفویض     436
عقل و ضرورت راه سوم     436
جایگاه روایات در تأیید این حکم عقلی     437
مقایسه‌ی دیدگاه امام خمینی و آیت‌الله خویی درباره‌ی امر بین الامرین     437
روایات مرتبط با امر بین الامرین     437
جمع‌بندی و تحلیل روایات     440
سنجش دو دیدگاه با توجه روایات     441
دیدگاه امام خمینی     442
نظریه استقلال و ربطی بودن موجودات     443
نقش فاعل‌های امکانی در جهان     444
نتیجه‌ی نهایی دیدگاه امام خمینی     444
استناد دوگانه‌ی فعل؛ نه جبر، نه تفویض     444
برهان اصلی امام خمینی بر امر بین الامرین     445
استناد به آیات قرآن بر امر بین الامرین     446
حقیقت امر بین الامرین و توارد دو اراده     447
دیدگاه آیت الله خوئی درباره‌ی امر بین الامرین     447
مثال آینه و خورشید؛ درک صحیح از ارتباط انسان با خدا     448
ارتباط اراده‌ی انسان و اراده‌ی الهی     449
مثال‌هایی دیگر برای قول امامیه     451
تفاوت دیدگاه امام خمینی و آیت‌الله خوئی در تفسیر امر بین الامرین     452
تحلیل مفهوم خیر و شر در ارتباط با خداوند     454
مقایسه‌ی نهایی میان دو دیدگاه     457
فهرست منابع     458