توسعه¬پذیری آیات الاحکام
-
معرفی اثر:
بسم الله الرحمن الرحیم
قرآن کریم، به مثابهی کلامالله جاودانه و مشعل فروزان هدایت، نه تنها منبع محوری و اصیل شریعت اسلام است، بلکه منشور حیاتبخش و قانون اساسی نظام هستی و فروع دینی محسوب میشود. در این میانه، دانش فقه، با کارکرد استنباط احکام شرعی و تعیین وظایف عملی مکلفین، همواره رسالتی خطیر در تبیین ابعاد ایجابی و سلبی شریعت بر عهده داشته است. فقیهان بزرگ شیعه، با تمسک به ثقلین (قرآن و عترت)، کوشیدهاند تا این احکام را از سرچشمه زلال وحی استخراج و تبیین نمایند.
اگرچه نگاشتههای ارزشمندی در طول تاریخ اسلام در حوزه «آیات الأحکام» به رشته تحریر درآمده، اما با پیچیدهتر شدن جوامع، ظهور مسائل نوپدید و لزوم پاسخگویی فقه به چالشهای عصر حاضر، احساس میشود که ظرفیتهای فقهی آیات قرآن کریم به صورت کامل و شایسته مورد بهرهبرداری قرار نگرفته است.
پژوهشهایی که تنها به شمارش و تکرار احکام صریح قرآن بسنده میکنند، در واقع بخشی از جامعیت، عمق و قابلیت توسعهپذیری این کتاب الهی را نادیده میگیرند. فقه امروز نیازمند رویکردی است که بتواند لایههای پنهان، ملاکات کلی، قواعد جامع، و روح حاکم بر شریعت را از متن و بطن قرآن استخراج کرده و آن را در قالب احکام متناسب با نیازهای فقه فردی، اجتماعی، حکومتی و بینالمللی عرضه نماید.
«توسعهپذیری آیات الاحکام؛ نوشتار اول: مبانی و ملاکها» عنوان نوشتاری است که برآیند سلسله نشستهای گروه پژوهشی قرآن و حدیث میباشد. این اثر، تلاش میکند تا با تبیین مبانی نظری و ملاکهای روشی، زمینه را برای حرکت از فقه مبتنی بر نص حداقلی به سوی فقه قرآنمحورِ جامعنگر فراهم آورد.
عناوین و مباحث مهمی مانند «بررسی مبانی گسترش ظرفیت فقهی قرآن»، «نقد دیدگاههای حداقلی و حداکثری»، «آسیبشناسی نقش قرآن در استنباط فقهی سنتی»، «ارائه راهکارهایی برای احیای مرجعیت و منبعیت مطلقه قرآن»، «تبیین روشهای توسعه و تعمیق کیفی استناد به قرآن» ،«معیار پذیرش روایت بر اساس روح قرآن» و «استفاده از ظرفیت آیات قصص و اعتقادی: در استنباط احکام فقهی» از جمله مباحثی هستند که در این اثر بازخوانی شدهاند.
معاونت پژوهش مرکز فقهی ائمه اطهار : با گرامیداشت یاد و خاطره حضرت آیتالله العظمی محمد فاضل لنکرانی رضوان الله تعالی علیه، ضمن تقدیر از تلاشهای علمی مجدانه و دغدغهمندانه نویسندگان محترم و تشکر ویژه از حمایتها و هدایتهای ریاست محترم مرکز، حضرت آیتالله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته)، از زحمات مدیر محترم مرکز حجت الاسلام و المسلمین فاضل کاشانی قدردانی میکند.
امید است که این اثر علمی گامی مؤثر در جهت احیای نقش محوری قرآن کریم در اجتهاد شیعی باشد و مورد استفاده اساتید، پژوهشگران، و طلاب محترم قرار گیرد؛ و ما توفیقی الا بالله العلی العظیم.
معاون پژوهشی مجتمع آموزشی پژوهشی ائمه اطهار:
محمد علی قاسمی
20/9/ 1404
-
فهرست مطالب:
- فهرست مطالب
نقش مبانی فقه و قرآن در توسعه آیات الاحکام 23
1-مبنای تقسیمبندی آیات الاحکام در روایات .. 24
2. ماهیت شناسی «حکم» و «مکلف» . 26
2-2. گستره مفهوم مکلف ( فقه فردی و اجتماعی) 27
3. مبانی گسترش ظرفیت فقهی قرآن . 31
3-1. نظریه خطابات قانونیه . 32
3-2. استناد به ملاکات قرآنی . 33
3-2-1. نمونه: سلاحهای کشتار جمعی . 33
3-3. نظریه الاسلام هو الحکومه . 36
3-3-1. نمونه قرآنی عینیت دین و حکومت .. 37
3-3-2. نسبت حکومت و اقامه دین . 38
3-4. توسعه قواعد فقهی از آیات قرآن . 39
3-4-3. قاعده عدم حرمت جان و مال کافر . 42
3-4-3-1. نمونه قرآنی (ارتداد) 42
ارزیابی دیدگاههای توسعهپذیری آیات الاحکام 45
2. دیدگاههای مختلف در استنباط احکام فقهی از قرآن . 48
3_1_2. ارزیابی و نقد تفکر قرآنیون . 51
3. تحلیل عملکرد فقهای اصولی در مواجهه با آیات الاحکام 59
3-1. ملاحظات اصولیون در استنباط از قرآن . 59
3-2. شکاف میان نظریه و عمل . 60
3-3. نمونه هایی از جایگاه قرآن در فرآیند استنباط احکام فقهی (اصولگرایی مجتهدانه أصالة الخبری ) 62
4. آسیب شناسی نقش قرآن در استنباط احکام فقهی . 65
4-1. اختلاف در شمارش آیات فقهی قرآن . 66
4-2. روششناسی استخراج احکام فقهی از قرآن . 67
4-3. دیدگاههای مختلف درباره نقش قرآن در دانش فقه . 67
4-4. تاریخمندی آیات فقهی و نقش آن در فقه . 68
4-5. ضرورت بازنگری در روششناسی فقهی . 69
4-6. رویکرد قرآن در تشریع فقهی . 69
4-7. دلایل کمرنگ شدن نقش قرآن در فقه . 70
5. راهکارهای احیای نقش قرآن در فقه . 72
5-3. پیرایش فقهُ الله از فقه الفقهاء . 76
5-4. فقه قرآن محورِ جامعنگر . 76
5-5. التفات به اسلام القرآن در برابر اسلام الحدیث .. 77
5-6. منع تخصیص قرآن به خبر واحد 77
5-7. تمسک به قرآن با فقد دلیل روائی . 78
5-8. محوریت قرآن در تخصیص و تقیید احکام 78
1-6. نقد دوگانه اخباریون و قرآنیون . 79
2-6. نقد دوگانه فقهالله و فقهالفقهاء . 80
3-6. نقد دوگانه اسلامالقرآن و اسلامالحدیث .. 80
4-6. نقد دوگانه «فقه سنتی» و «فقه قرآنمحور» . 80
5-6. نقد نظریه منع تخصیص قرآن به خبر واحد 80
7-6. منبعیت واقعی و حقیقی قرآن در فقه . 81
واکاوی ظرفیتهای فقهی مغفولمانده در آیات الاحکام 89
1. ضرورت واکاوی آیات الاحکام 90
2. بازنگری در روش دستیابی به قرآن . 93
3. نمونههای ظرفیت فقهی مغفول مانده در قرآن کریم 96
4. چالشهای تعامل فقها با آیات قرآن . 101
5. نظریه محوریت نص قرآنی در استنباط فقهی . 104
فصل دوم: ملاکها و روشها / 111
روشها و راهکارهای گسترش ظرفیت فقهی قرآن کریم 115
1. ضرورت توسعه و تعمیق کیفی استناد به قرآن در استنباط فقهی . 116
2. روش های توسعه و تعمیق کیفی استناد به قرآن در استنباط فقهی . 117
2-1. روش اول: پرسشمحوری (استنطاق از قرآن) 117
2-1-1. ساحت اول: مسائل فقهی نوپديد (مستحدثه) 118
2-1-2. ساحت دوم: بازنگری در مسائل فقهی سنتی با نگاهی جدید 119
2-1-3. ساحت سوم: بازنگری دیدگاه های فقه سنتی . 120
2-2. روش دوم: نگاه جامع و تجمیعی به قرآن . 121
2-2-1. نگاه جامع به قرآن کریم 121
2-2-2. نگاه تجمیعی به آیات قرآن . 122
2-3. روش سوم: بهرهگیری از دلالتهای غیرمطابقی، اشارات، و حتی سکوت قرآن. 124
2-4. روش چهارم: معیار پذیرش روایت بر اساس روح قرآن . 128
2-4-1. موافقت روحیّه (دیدگاه آیتالله سیستانی) 129
نمونههایی از موافقت با روح قرآن . 129
2-5. روش پنجم: استخراج قواعد نوپدید فقاهتی . 132
2-5-1. نمونههایی از قواعد کمتر بحثشده 133
2-5-2. قواعد مطرح شده توسط آیت الله سیستانی . 134
2-6. روش ششم: تفکیک بین دو مقام تعبدی و عقلایی در بررسی آیات فقاهتی . 135
نمونه اول: رابطه میان آیات جنگ و صلح . 136
2. نظر مرحوم آیتالله خویی . 136
نمونه دوم: بررسی حرمت جنگ در چهار ماه حرام 139
سه نوع برخورد قرآن با سنتهای جاهلی . 139
ملاکهای توسعهپذیری آیات الاحکام . 141
1. گستره آیات الاحکام در قرآن کریم 142
2. ملاکها و روشهای توسعه آیات الأحکام در قرآن . 144
2-1. ملاک اول: استفاده از تمامی ظرفیتهای قرآن در فروعات عملی رایج . 145
2-2. ملاک دوم: توسعه فقه از طریق شناسایی فروعات عملی جدید 159
3. دلایل استفاده محدود از ظرفیتهای قرآن در فقه . 164
جامعنگری به قرآن در گستره الزامات فقهی حقوقی 167
2. اصول استنباط در قرآن محوری .. 171
2-1. اصل اول: عدم ترادف .. 172
2-3. اصل سوم: تقابل مرکب (احتباک) 181
3. تشریعی بودن آیات اعتقادی و قصص قرآنی . 184
3-1. آیات القصص در استنباط فقهی . 185
نمونه اول: امر به معروف و نهی از منکر . 190
3-2. آیات اعتقادی در استنباط فقهی . 200
-
مقدمه:
مرجعیت قرآن کریم، به عنوان کلام الهی و منشور هدایت بشر، همواره در طول تاریخ تمدن اسلامی، جایگاهی رفیع و محوری داشته است. امروزه، با گسترش رویکردهای میانرشتهای در علوم انسانی و اسلامی، بازنگری و تأکید مجدد بر این مرجعیت، اهمیتی دوچندان یافته است. در میان گستره وسیع موضوعات مرتبط با مرجعیت قرآن، جایگاه آن در دانش فقه، از اهمیت ویژهای برخوردار است. فقه، به مثابه علم استنباط احکام شرعی از ادله تفصیلی، همواره ریشه در وحی الهی داشته و قرآن کریم، به عنوان اولین و اساسیترین منبع، راهنمای فقها در استنباط احکام بوده است.
در طول قرون متمادی، عالمان برجسته و فقهای نامدار، با جانفشانی و تلاشهای علمی سترگ، به تبیین و ترویج نقش قرآن در استنباط احکام فقهی پرداختهاند. آنان با تدوین تفاسیر گرانسنگ، نگارش کتب حدیثی و استخراج قواعد فقهی، کوشیدهاند تا کارکرد قرآن را در دانش فقه به اثبات رسانده و این کتاب آسمانی را به عنوان بزرگترین و معتبرترین مرجع، معرفی نمایند. تلاشهای این بزرگان، منجر به پدید آمدن آثاری فاخر در حوزه «آیات الاحکام» شده است که به طور نظاممند، آیات مرتبط با احکام شرعی را جمعآوری، تفسیر و مورد استنباط فقهی قرار دادهاند. این میراث گرانبها، گواه روشنی بر عمق ارتباط میان فقه و قرآن و تلاشهای مستمر در جهت تعمیق و گسترش این پیوند مبارک است.
مفهوم «توسعهپذیری آیات الاحکام» به این معناست که آیات قرآن کریم، به دلیل جامعیت، عمق و شمولیت خود، ظرفیت پاسخگویی به نیازهای فقهی در طول زمان و در بستر تحولات اجتماعی و فرهنگی را دارا هستند. این توسعهپذیری، نه به معنای تفسیر به رأی یا خارج شدن از حدود شرعی، بلکه به مثابه کشف لایههای جدید معنایی و استنباط احکام متناسب با مقتضیات عصر، از متن آیات شریفه است. در این راستا، مراکز علمی و پژوهشی، وظیفهای خطیر در جهت بهرهبرداری شایسته از این ظرفیت نهفته در قرآن کریم بر عهده دارند.
مرکز فقهی ائمه اطهار:، به عنوان یکی از کانونهای مهم فعالیتهای علمی و پژوهشی در حوزه فقه اهل بیت:، از اهمیت ویژهای در زمینه توسعهپذیری آیات الاحکام برخوردار است. این مرکز با بهرهگیری از اساتید برجسته و پژوهشگران متعهد، تلاش میکند تا با رویکردی نوآورانه و علمی، به استخراج و تبیین احکام فقهی از آیات قرآن کریم بپردازد. هدف این مرکز، نه تنها حفظ و انتقال میراث گرانبهای فقهی، بلکه ارتقاء و تعمیق آن با توجه به نیازهای روز جامعه و دستاوردهای علمی نوین است. کتاب حاضر، در راستای تحقق این اهداف ارزشمند، گامی مهم در جهت بسط و گسترش دانش «آیات الاحکام» برداشته و با محوریت قرار دادن دیدگاههای اندیشمندان برجسته، سعی در ارائه تصویری جامع از مبانی و ملاکهای استنباط فقهی از قرآن کریم دارد.
این اثر علمی و پژوهشی، در پرتو الطاف الهی و با حمایتهای بیدریغ، به زیور طبع آراسته شده است. در آغاز، ضمن درود و صلوات بر روح پرفتوح بنیانگذار این مرکز علمی، حضرت آیتالله العظمی فاضل لنکرانی (رضوان الله تعالی علیه)، مراتب سپاس و قدردانی خود را به ریاست محترم مرکز فقهی ائمه اطهار:، حضرت آیتالله حاج شیخ محمد جواد فاضل لنکرانی، ابراز میداریم. ایشان با فراهم آوردن بستری مناسب برای پژوهش و تحقیق، زمینه را برای شکوفایی علمی و انتشار آثار ارزشمند فراهم نمودهاند.
همچنین، شایسته است از زحمات بیدریغ نویسنده همکار جناب حجتالاسلام و المسلمین محمدرضا عباسلو، که با تلاش و پشتکار وافر در به ثمر رساندن این اثر داشتند، تقدیر و تشکر نماییم.
از دیگر دستاندرکاران این مجموعه، حجتالاسلام و المسلمین حاج شیخ محمدرضا فاضل کاشانی، مدیر محترم مجتمع آموزشی و پژوهشی ائمه اطهار:، و حجتالاسلام و المسلمین دکتر محمدعلی قاسمی، معاونت پژوهش، که در به ثمر رسیدن نشستهای علمی و پژوهشی در این مجتمع فاخر نقش بسزایی داشتهاند، سپاسگزاری میشود.
همچنین، مراتب قدردانی خود را از تلاشها و همکاری های حجتالاسلام و المسلمین حسین شمآبادی، دبیر علمی سابق گروه پژوهشی فقه قرآن و حدیث مرکز فقهی، اعلام میداریم.
امید است این کتاب، به عنوان گامی در جهت تعمیق فهم ما از کتاب الهی و استنباط احکام شرعی، مورد استفاده و بهرهبرداری جامعه علمی و حوزویان محترم قرار گیرد و راهگشای تحقیقات آینده در این حوزه مهم باشد.
محسن قمرزاده
عضو هیات علمی دانشگاه صدا و سیما
مدیرگروه فقه قرآن و حدیث مرکزفقهی ائمه اطهار: