نظریة حقّ الطاعة فی بوتقة البحث و النقد
-
معرفی اثر:
کتاب «نظریة حق الطاعة فی بوتقة البحث والنقد» به بررسی یکی از مباحث بنیادی علم اصول فقه، یعنی نسبت میان «اصل برائت عقلی»، «قاعده قبح عقاب بلا بیان» و «نظریه حق‌الطاعه» اختصاص دارد. این اثر بر پایه مباحث آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی تنظیم شده و حمید ستوده خراسانی تقریر آن را بر عهده داشته است. متن عربی کتاب نیز توسط سید حسن‌علی مطهر هاشمی تهیه شده است.
مسئله اصلی کتاب از این پرسش آغاز می‌شود که در مواردی که مکلف نسبت به وجود یک تکلیف شرعی یقین ندارد و تنها احتمال وجود تکلیف مطرح است، وظیفه عقلی او چیست؟ آیا تا زمانی که تکلیف به او بیان و واصل نشده باشد، عقل او را در ترک یا مخالفت با آن معذور می‌داند، یا صرف احتمال وجود تکلیف الهی برای ایجاد مسئولیت و لزوم احتیاط کافی است؟ پاسخ به این پرسش، زمینه شکل‌گیری دو رویکرد عمده در علم اصول را فراهم کرده است: دیدگاهی که بر «قبح عقاب بلا بیان» و برائت عقلی تکیه دارد و دیدگاهی که بر اساس «حق‌الطاعه»، دایره اطاعت از مولی را گسترده‌تر دانسته و احتمال تکلیف را نیز در مواردی منشأ الزام به احتیاط می‌داند.
کتاب در بخش نخست، پیش از ورود به اختلاف اصلی، مجموعه‌ای از مفاهیم و مبانی لازم برای فهم بحث را توضیح می‌دهد. در این بخش، مفاهیمی مانند حکم عقل، شبهه، اصل عملی، برائت عقلی و احتیاط عقلی بررسی می‌شوند تا حدود هر یک و نسبت آنها با مسئله تکلیف روشن شود. در ادامه، پیشینه تاریخی برائت عقلی و احتیاط عقلی در میان اصولیان مورد توجه قرار می‌گیرد و نحوه طرح و تحول این دو مبنا در آثار اصولی پیگیری می‌شود. از دیگر مباحث این بخش، بررسی اقسام مولویت و این مسئله است که حق اطاعت از مولی بر چه مبنایی شکل می‌گیرد و قلمرو آن تا کجاست.
بخش دوم کتاب به بررسی تفصیلی «قاعده قبح عقاب بلا بیان» اختصاص دارد. بر اساس این قاعده، مجازات مکلف نسبت به تکلیفی که برای او بیان نشده و به او نرسیده است، از نظر عقل قبیح دانسته می‌شود. کتاب ابتدا تقریرهای مختلف این قاعده و نقدهایی را که نسبت به آن مطرح شده بررسی می‌کند. در این چارچوب، دیدگاه شهید سید محمدباقر صدر درباره این قاعده مطرح و سپس نقد می‌شود. پس از آن، برداشت‌های متفاوت اصولیان از مفهوم «بیان» و مبنای عقلی قاعده مورد بحث قرار می‌گیرد.
در ادامه همین بخش، آرای شیخ انصاری، محقق نائینی و محقق اصفهانی درباره قاعده قبح عقاب بلا بیان به صورت جداگانه بررسی شده است. اشکالاتی که از سوی شهید صدر و محقق روحانی نسبت به برخی از این دیدگاه‌ها مطرح شده، همراه با پاسخ‌ها و نقدهای مربوط به آنها تحلیل می‌شود. همچنین تفسیر امام خمینی و آیت‌الله فاضل لنکرانی از برخی عبارات محقق اصفهانی در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. محور اصلی این مباحث، تعیین مبنای دقیق عقل در معذور دانستن مکلف و روشن ساختن این مسئله است که آیا عدم وصول تکلیف به تنهایی برای نفی استحقاق عقاب کفایت می‌کند یا شرایط دیگری نیز در این حکم دخالت دارند.
بخش سوم به «نظریه حق‌الطاعه» می‌پردازد. این نظریه که در مباحث اصولی شهید صدر جایگاه خاصی یافته است، از زاویه‌ای متفاوت به رابطه میان مولی و مکلف نگاه می‌کند. بر مبنای این دیدگاه، مولویت خداوند و حق اطاعت او تنها به تکالیفی که به درجه قطع رسیده‌اند محدود نمی‌شود و در مواردی که احتمال تکلیف نیز وجود دارد، ممکن است حق اطاعت اقتضا کند که مکلف جانب احتیاط را رعایت کند. به همین دلیل، نظریه حق‌الطاعه با مبنای مشهور در برائت عقلی تفاوت پیدا می‌کند و می‌تواند در تعیین وظیفه مکلف در شبهات بدوی آثار متفاوتی داشته باشد.
کتاب پس از توضیح مبانی و نحوه استدلال نظریه حق‌الطاعه، مجموعه‌ای از نقدها و اشکالات وارد بر آن را بررسی می‌کند. ابتدا برخی اشکالات مطرح‌شده از سوی محققان و سپس دفاع‌هایی که بعضی از شاگردان شهید صدر از این نظریه ارائه کرده‌اند، مطرح می‌شود. در ادامه، محل اصلی نزاع میان دو مبنا مشخص شده و مجموعه‌ای از نقدهای مستقل درباره قلمرو مولویت، منشأ حق اطاعت، رابطه احتمال تکلیف با مسئولیت مکلف و امکان استحقاق عقاب در فرض عدم وصول حکم بررسی می‌گردد. در این بخش، کتاب تلاش می‌کند تفاوت میان مولویت ذاتی خداوند، مولویت تشریعی و آثار هر یک را در مسئله اطاعت تفکیک کند.
بخش چهارم کتاب به آثار پذیرش نظریه حق‌الطاعه در دیگر مسائل علم اصول اختصاص یافته است. در این بخش، بحث از سطح یک قاعده مستقل فراتر می‌رود و این پرسش بررسی می‌شود که اگر مبنای حق‌الطاعه پذیرفته شود، چه تغییراتی در تحلیل دیگر مسائل اصولی ایجاد خواهد شد. نخست، آثار این نظریه در مباحث مرتبط با «قطع» بررسی می‌شود؛ از جمله اینکه آیا حق‌الطاعه می‌تواند در تبیین حجیت ذاتی قطع نقش داشته باشد و چه تأثیری بر مسئله قطع غیرمطابق با واقع و بحث «تجری» خواهد داشت.
در ادامه، آثار نظریه در مباحث مرتبط با «ظن» مورد بررسی قرار می‌گیرد. از جمله موضوعات مطرح‌شده در این بخش، تأثیر حق‌الطاعه بر امکان تعبد به ظن، حجیت ظن و حجیت خبر واحد است. در هر یک از این موارد، ابتدا پیامدهای پذیرش این مبنا توضیح داده می‌شود و سپس نسبت آن با قواعد و مبانی متعارف اصولی مورد نقد و ارزیابی قرار می‌گیرد. بدین ترتیب، بحث حق‌الطاعه صرفاً در محدوده برائت و احتیاط باقی نمی‌ماند، بلکه آثار آن در ساختار گسترده‌تری از مباحث حجج و امارات دنبال می‌شود.
در بخش پایانی، نتایج مباحث پیشین در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و نسبت دو مبنای اصلی، یعنی برائت عقلی مبتنی بر قاعده قبح عقاب بلا بیان و نظریه حق‌الطاعه، جمع‌بندی می‌شود. یکی از محورهای اصلی این جمع‌بندی، تمایز میان ادراکات عقل نظری و عقل عملی و جایگاه قواعدی مانند برائت و احتیاط در حوزه عقل عملی است. همچنین پیشینه تاریخی قاعده قبح عقاب بلا بیان و اختلاف اصولیان در نحوه تبیین عقلی آن مورد توجه قرار می‌گیرد و این نکته بررسی می‌شود که اختلاف در تقریر یک قاعده عقلی، لزوماً به معنای نفی اصل حکم عقل نیست.
در مجموع، کتاب «نظریة حق الطاعة فی بوتقة البحث والنقد» به مقایسه و ارزیابی دو تلقی متفاوت از مسئولیت مکلف در فرض شک و احتمال تکلیف می‌پردازد. ساختار کتاب از تبیین مفاهیم و سابقه تاریخی بحث آغاز می‌شود، سپس ادله و نقدهای مربوط به قاعده قبح عقاب بلا بیان و نظریه حق‌الطاعه را بررسی می‌کند و در نهایت پیامدهای این اختلاف مبنایی را در مسائلی همچون حجیت قطع، تجری، حجیت ظن و خبر واحد دنبال می‌نماید. از این طریق، خواننده با مبانی نظری اختلاف میان اصل برائت عقلی و احتیاط عقلی و تأثیر این اختلاف بر بخش‌های دیگر علم اصول آشنا می‌شود.
-
فهرست مطالب:
فهرس الموضوعات
تقديم 5
القسم الأوّل: المفاهيم العامّة 9
توطئة البحث 9
المبحث الأوّل: دراسات مفهومية 11
المقام الأوّل: حكم العقل 11
المقام الثاني: الشبهة 15
المقام الثالث: الأصل 16
المقام الرابع: البراءة العقلية 17
المقام الخامس: الاحتياط العقلي 18
المبحث الثاني: الجذور التاريخية 21
المقام الأوّل: الجذور التاريخية للبراءة العقلية 21
المقام الثاني: الجذور التاريخية للاحتياط العقلي 25
المبحث الثالث: أقسام المولوية 29
القسم الثاني: نقد ومناقشة استدلالية حول قاعدة قبح العقاب بلا بيان 35
بيان البحث 35
المبحث الأوّل: ملاحظات الشهيد الصدر على قاعدة قبح العقاب بلا بيان ونقده 37
المقام الأوّل: رأي السيّد الشهيد الصدر 37
المقام الثاني: نقد رأي السيّد الشهيد الصدر 40
المبحث الثاني: الأفهام المتنوّعة في قاعدة قبح العقاب بلا بيان 45
المقام الأوّل: رأي الشيخ الأنصاري ونقده ومناقشته 46
المقام الثاني: رأي المحقّق النائيني ونقده ومناقشته 48
الفقرة الأولى: إشكال السيّد الشهيد الصدر على رأي المحقّق النائيني ونقده 53
الفقرة الثانية: إشكال المحقّق الروحاني على رأي المحقّق النائيني ونقده 58
المقام الثالث: رأي المحقّق الإصفهاني ونقده ومناقشته 65
توجيه قاعدة قبح العقاب بناءً على الرأي المشهور 67
الفقرة الأولى: إشكال السيّد الشهيد الصدر على رأي المحقّق الإصفهاني 68
الفقرة الثانية: إشكال السيّد الروحاني على رأي المحقق الإصفهاني... 69
الفقرة الثالثة: تفسير الإمام الخميني والأستاذ المحقّق الفاضل اللنكراني لكلام المحقّق الإصفهاني ومناقشته 77
القسم الثالث: نقد وناقش استدلالي في باب قاعدة حقّ الطاعة 83
ملخص البحث 83
المبحث الأوّل: بيان نظرية حقّ الطاعة 85
المبحث الثاني: نقد ومناقشة نظرية «حقّ الطاعة» 99
إشكال بعض المحقّقين 99
توضيح الإشكال 106
دفاع بعض تلاميذ السيّد الشهيد الصدر ونقد الإشكال المذكور 111
بيان محلّ النزاع 116
النقد الأوّل 120
النقد الثاني 125
النقد الثالث 129
النقد الرابع 130
النقد الخامس 137
النقد السادس 138
النقد السابع 139
النقد الثامن 139
النقد التاسع 140
النقد العاشر 140
النقد الحادي عشر 141
النقد الثاني عشر 142
النقد الثالث عشر 142
القسم الرابع: نقد ومناقشة آثار حقّ الطاعة في المسائل الأصولية 145
بيان المسألة 145
المبحث الأوّل: آثار مسلك حقّ الطاعة في المسائل المرتبطة بالقطع 147
المقال الأوّل: تأثير حقّ الطاعة في الحجّية الذاتية للقطع 147
مناقشة ونقد 165
المقال الثاني: تأثير حقّ الطاعة في القطع غير المصيب (التجرّي) 171
مناقشة ونقد 177
مناقشة ونقد 188
المبحث الثاني: آثار حقّ الطاعة في المسائل المرتبطة بالظن 193
المقال الأوّل: تأثير حقّ الطاعة في إمكان التعبّد بالظن 193
مناقشة ونقد 195
المقال الثاني: تأثير حقّ الطاعة في حجّية الظن 195
مناقشة ونقد 199
المقال الثالث: تأثير حقّ الطاعة في حجّية خبر الواحد 203
مناقشة ونقد 210
خاتمة المقال: إطلالة على نتائج التحقيق 211
فهرس المنابع والمآخذ 233
فهرس الموضوعات 239 -
مقدمه:
تـقـديـم
بسم الله الرحمن الرحيمالحمد لله الذي بنعمته تتمّ الصالحات، وبفضله تتنزّل الخيرات والبركات، وبتوفيقه تتحقّق المقاصد والغايات، وأزكى صلوات الله وتسليماته على السراج المُنير رحمة للعالمين وحجّة على النّاس أجمعين محمّد المصطفى وعلى أهل بيته الطيّبين الطاهرين المعصومين ولعنة الله على أعدائهم أجمعين.
لا ريب أنّ علم أصول الفقه من أكثر العلوم تأثيراً في فهم النصوص الدينيّة، لا سيّما استنباط الأحكام الشرعية، والهيمنة على هذا العلم يعني السيطرة على فهم القرآن الكريم والعثور على مراد ومقصود الامام المعصوم(عليه‌السلام)، وإذا لم يكن للإنسان اطّلاع دقيق وصحيح في علم الأُصول فلا يمكنه أن يعطي التفسير حقّه، ولا يمكنه الوصول إلى فهم الأحاديث.
وينبغي الاعتراف من دون مبالغة بأنّ التطوّر العلمي والتقدّم الاجتهادي لدى الشيعة منوط بالتكامل والتقدّم في هذا العلم على مدى التاريخ، فالفقهاء المدقّقون وعلماء الأُصول بذلوا جهوداً خلال قرون متمادية لإضافة قواعد أُصولية جديدة لهذا العلم. وفي القرن الحاضر قدّم المحقّق الشهيد آية الله العظمى السيّد محمّدباقر الصدر(قدس‌سره) تحقيقاً وابتكر بحثاً أُصولياً تحت عنوان «نظرية حق الطاعة»، ولهذه القاعدة تأثيراً هامّاً في الفقه والنظرة إلى بعض المسائل الأُصولية نظير: «حجيّة القطع، والبراءة العقلية، ومنجّزية العلم الإجمالي، وقبح التجرّي». وبالرغم ممّا يذكر في المحافل العلمية أنّ هناك علماء قد اختاروا هذه النظرية والتزموا بها قبل السيّد الشهيد(قدس‌سره)، إلاّ أنّ التبيين الدقيق والدفاع الكامل عن هذه النظرية وتأصيلها في مقابل النظرية المنافسة ـ قاعدة قبح العقاب بلا بيان ـ انّما هو من بركات ونتاجات الشهيد الصدر(قدس‌سره).
وإنّ الاُستاذ والمحقّق الدقيق، سليل المرجعية، آية الله الحاج الشيخ محمّدجواد الفاضل اللنكراني ـ مدّ ظلّه ـ قد طرح مباحث ذات صلة بنظرية حقّ الطاعة، وقام بدراسة وتحليل لمباني هذه النظرية في الدروس القيّمة والعميقة لبحث خارج الأصول، وهذه المباحث تمّ تقريرها بقلم المحقّق حجّة الإسلام والمسلمين الدكتور حميد ستودة الخراساني باللغة الفارسية، وتمّ طبعها ونشرها ونالت ترحيباً واسعاً من
قبل العلماء في ميدان الفقه والأُصول. وحالياً تمّ ترجمتها إلى اللغة العربية بقلم سماحة السيّد حسن علي مطر الهاشمي، ونقدّمها إلى أهل التحقيق والنظر.
والآن أصبح هذا الكتاب بحول الله عزّ وجل جاهزاً لتقديمه إلى المفكّرين والباحثين، ونحن إذ نقدّم شكرنا البالغ إلى الباري سبحانه وتعالى، نسأله أن يرفع شأن مؤسّس مركز فقه الأئمّة الأطهار(عليهم‌السلام) سماحة المرجع الديني الكبير آية الله العظمى الشيخ محمّد الفاضل اللنكراني، ونشكر جميع الأعزّاء الذين كان لهم دور في اتمام هذا الكتاب، ونقدّم شكرنا أيضاً إلى قسم البحوث لجهودهم في هذا المجال، لا سيّما المدير المحترم حجة الإسلام والمسلمين الحاج الشيخ محمّدرضا الفاضل الكاشاني ـ دامت افاضاته ـ .
ونأمل أن يكون هذا الكتاب موضع ترحيب واستقبال المفكّرين والعلماء في ميدان الفقه، وممهّداً للفهم الدقيق للمؤلّفات العلمية ولإنتاج نظريات أوسع وأعمق.
السيّد جواد حسيني‌خواه
مدير قسم البحوث في مركز فقه الأئمّة الأطهار(عليهم‌السلام)
7/12/1399ش / 13 رجب المرجب 1442ق
(ذكرى ولادة وليد الكعبة الإمام أمير المؤمنين عليه‌السلام)