سایت مرکز فقهی

سهل بن زیاد در آیینه علم رجال

سال نشر: 
1391
زبان: 
پدیداور: 
شابک: 
978-600-5694-54-1
قطع: 
وزیری (شومیز)
حجم صفحات: 
186
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    شوران و پژوهشیان امروزین علوم اسلامی برای ابتنای دیدگاه‌های خود بر مبانی دینی، از دست‌یابی به جواهر گران‌بهای دریای معارف، گریز و گزیری ندارند. لیکن چنین کاری چندان ساده و آسان نیست و ژرفا و پهنای آن، چنان است که بی دستگیری خضر طریق و بهره‌گیری از علوم مختلف نمی‌توان به آن دست یازید.

    یکی از این علوم، علم «رجال» یا دانشِ شناختِ راویان احادیث است. از آن جا که از یک سو همه آن چه امروزه به عنوان میراث سترگ سنت و سیره به دست ما رسیده از جهت اعتبار راویان و اتقان محتوا به یک اندازه نیست و از سوی دیگر، در طی زمان این امکان و احتمال هست که مطالب دیگران، به نام پیامبر گرامی اسلام(صلي الله عليه وآله) و ائمه اطهار(عليهم السلام) ثبت شده و موجب خدشه به سنت وشریعت شده باشد، از این رو برای کسانی که قصد ورود به ساحت اندیشه‌های دینی و تحقیقات اسلامی را دارند فرض است که به جست و جو درباره راویان احادیث پرداخته و هر سند را از حیث روایت و راوی و مروی‌عنه مورد بررسی قرار دهند.

    در زمان‌های گذشته به دلایل گوناگون، که از آن جمله است کم‌بود ابزارهای ثبت و ضبط و اطلاع رسانی، معمولا حوادث تاریخی یا روایات مربوط به سیره و سنت اسلامی، از طریق سینه به سینه و به صورت شفاهی نسل به نسل منتقل می‌شده است. توجه به شرایط زمانی صدر اسلام و سده‌های بعد، نقش مهم و کارساز راویان را بیش از پیش آشکار می نماید. بی‌تردید بدون جهد و تلاش اینان، انتقال این سنت ارزشمند به خوبی ممکن نبود، ولی به رغم سهم انکار ناپذیر اینان، امکان خطا در انتقال یا احتمال ورود افراد غیر صالح در این جرگه نیز امری است که نمی‌توان از آن چشم پوشید. همین امر ما را وا می‌دارد که اینک بیش از زمان‌های گذشته به بررسی دقیق و جامع راویان احادیث همت گماریم.

    «سهل بن زیاد آدمی» یکی از کسانی است که با سعی بلیغ خود موجب ثبت و انتقال بیش از دو هزار حدیث از خاندان نبوت و امامت شد. با توجه به آن چه گفته شد و با توجه به اهمیت وی، پژوهش حاضر عهده‌دار بررسی زندگی و آثار و احوال او شده است. افزون بر این، پژوهشگر گرامی در این اثر سعی کرده میزان وثاقت سهل را در بوته بررسی و ارزیابی قرار داده و به تحلیل مباحث و دیدگاه‌هایی بپردازد که درباره وی بیان شده است. برای وصول به این مقصود البته وی از مبادی تصوریه و تصدیقیه بحث نیز غافل نشده است. نگارنده، علاوه بر تبیین مبانی توثیق و تضعیف، گزارشی از زندگی سهل و اساتید و شاگردان او، همچنین اقوال متقدمان و متأخران را درباره وی بیان کرده است. سپس انگیزه های احتمالی مربوط به تضعیف وی از یک سو و ادلّه و شواهد مرتبط با وثاقت او را از سوی دیگر به محضر مخاطبان خویش ارائه کرده است. پایان بخش مباحث نیز بحثی است درباره «غلّو» و احادیثی که ممکن است از آنها معانی غلوآمیز برداشت شود.

    مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام)که تبیین و ترویج علوم مرتبط با فقه آل محمد(صلي الله عليه وآله) را هدف بنیادین خود می داند با توجه به نقش ارجمند چنین پژوهش‌هایی در غبارزدایی از تاریخ علوم اسلامی و چهره روات مسلمان، و یاری‌رسانی به دانشیان و پژوهشگران عرصه تاریخ و اندیشه اسلامی و مباحث فقهی، انتشار اثر حاضر را وجهه همت خویش ساخته است. اینک که امکان تقدیم این اثر به محضر ارباب فقه و اجتهاد فراهم شده این معاونت بر خود لازم می داند ضمن تقدیم شکر به درگاه الاهی، و طلب مغفرت و تعالی درجات برای بنیان‌گذار مرکز، مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی رضوان‌الله تعالی علیه و تشکر از مسئولین محترم مرکز، سپاسگزار کسانی باشد که در سامان یافتن این کار نقشی به سزا داشته‌اند، به ویژه حضرت آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی ریاست محترم مرکز به لحاظ حمایت و تذکّرات علمی و نویسنده ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلمین حسن مهدوی، پژوهشگر مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام). امید که خداوند متعال همگان را در خدمت روزافزون به ساحت دین و تلاش برای رشد و تعالی علمی و عملی جامعه اسلامی یاری رسان باشد.

    دکتر محمد مهدی مقدادی
    معاون پژوهشی مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام)
    زمستان 1391

  • مقدمه: 

    دانش رجال که در اصطلاح همان علم شناخت راويان است، يکي از کاربردي‌ترين علوم فرعي در زمينه‌هايي چون فقه پژوهي و اصول پژوهي است و مي‌تواند جايگاه بسيار مهمّي را در اين گستره به خود اختصاص دهد؛ چراکه بنياد بيشتر ديدگاه‌هاي فقهي و بسياري از مسائل اصولي، بر پايه سنّت رسول اکرم(صلي الله عليه وآله) و أهل‌بيت عصمت و طهارت(عليهم السلام) استوار گرديده و اين سنّت بيشتر از راه خبرهاي واحد به دست ما رسيده است؛ ولي بر اساس ادلّه نقلي و ارتکاز عرفي، پذيرفتن اين اخبار، در گرو وثاقت راويان آن‌ها بوده و در بيشتر موارد بدون اثبات وثاقت ايشان، استناد به احاديث ممکن نخواهد بود.

    بر اين اساس مي‌توانيم به اهميت و ارزش بسيار زياد دانش رجال در عرصه اجتهاد پي‌برده و با قاطعيت بگوييم که هيچ فقيهي بدون آگاهي از اين علم و مسائل آن، نمي‌تواند به صدور فتوا بپردازد.

    وظيفه علم رجال بررسي احوال راويان از جهت ميزان اعتبار احاديث ايشان است، بنابراين شناخت هويت راويان و دانستن ميزان اعتمادپذيري ايشان، هدف اصلي اين دانش است. در شناخت راويان نام، نام پدر، نسب، کنيه، لقب، آيين و طبقه راوي به‌گونه‌اي که از ديگر هم‌نامان خود متمايز شود و نيز نام‌هاي گوناگون راوي که با آن‌ها شناخته شده است، مورد توجه دانشمندان رجالي قرار مي‌گيرد. همچنين با بهره‌گيري از مباني خاص يا عامِّ توثيق و تضعيف، مقدار اعتماد به هر يک از راويان را ارزيابي مي‌کنند.

    از اين رو ما نيز بر آن شديم که خوشه‌اي از خرمن وسيع اين دانش برگيريم و نگاهي فراگير و دقيق به سرگذشت يکي از راويان احاديث، يعني سهل بن زياد آدمي، انداخته و از اين راه ميزان اعتبار و ارزش روايي احاديث نقل شده از وي را مورد ارزيابي قرار دهيم.

    سهل بن زياد بنا به فرموده مرحوم خوئي(قدّس سرّه) بيش از دو هزار و سي‌صد روايت در کتب اربعه دارد و همين فراواني روايت بر اهميت و ارزش موضوع اين نوشتار مي‌افزايد؛ چراکه با توثيق او روايات يادشده در عرصه اجتهاد، قابليت استناد را پيدا کرده و مي‌توانند از سوي فقيه مورد بهره‌برداري قرار گيرند؛ ولي اگر توثيق او ممکن نبود و قول به ضعف او تقويت گرديد، گستره اجتهاد از روايات ضعيف و غير قابل اعتماد پيراسته مي‌‌گردد. بنابراين، چه در توثيق سهل بن زياد و چه در تضعيف او، فايده‌اي بس بزرگ نهفته است.

    انديشمندان رجالي مواضع گوناگوني در رابطه با سهل برگرفته‌اند، برخي او را ضعيف و برخي ديگر وي را موثق دانسته‌اند و برخي هم از راه شواهد و قرائن، روايات او را پذيرفته‌اند بدون اين‌که موضع روشني در قبال وثاقت يا ضعف وي داشته باشند.

    به‌هرروي، ما براي اين‌که پژوهش در پيش رو، از يک روش فنّي و صحيح برخوردار باشد، نخست بايد مباني خود را در امر توثيق و تضعيف روشن نماييم، تا بتوانيم هنگام روبرو شدن با تضعيفات و توثيقاتي که در رابطه با سهل بن زياد در کتاب‌هاي رجالي آمده است موضع صحيح را برگيريم. به همين جهت بخش يکم را به کليات اختصاص داده و در آن مباني توثيق و تضعيف را مورد بررسي قرار مي‌دهيم؛ سپس به سراغ سرگذشت‌نامه سهل بن زياد رفته و نگاهي گذرا به زواياي پيدا و پنهان زندگي وي و اساتيد و شاگردان او خواهيم داشت. پس از آن روي‌کرد دانشمندان رجالي را نسبت به او مطرح مي‌کنيم و آن‌گاه به بررسي ديدگاه‌هاي گوناگوني که در رابطه با وي وجود دارد، مي‌پردازيم. در پايان هم به بررسي موشکافانه و تطبيقي شماري از روايات سهل روي آورده و از اين ديدگاه وثاقت يا ضعف او را مورد بررسي قرار مي‌دهيم. از اين رو اين نوشتار پنج بخش کلّي را در بردارد که عبارت‌اند از:

    1. کليات؛
    2. سرگذشت، اساتيد و شاگردان سهل بن زياد؛
    3. روي‌کرد دانشمندان رجالي به سهل بن زياد در گستره تاريخ؛
    4. بررسي ديدگاه دانشمندان رجالي درباره سهل بن زياد به همراه نقد و بررسي؛
    5. بررسي تحليلي روايات سهل بن زياد.

    سپاس و قدردانی
    در اين نگارش که قطره‌ کوچکي از درياي بي‌کران علم و انديشه در گستره دين پژوهي و علوم وابسته به آن است، استاد گرانقدر حضرت حجت الاسلام و المسلمين آقاي شيخ اکبر ترابي شهرضايي(دام‌ظله) راهنما و ياري‌گر اين حقير بودند که بدين‌وسيله مراتب تقدير و تشکر از محضر شريفشان را اعلام نموده و آروزي موفقيت و سلامتي بيش از پيش را از حضرت سبحان براي ايشان مسألت مي‌نمايم.

    هم‌چنين بر خود لازم مي‌دانم از مسئولين محترم مرکز فقهي ائمه اطهار(عليهم السلام) به ويژه رياست عالي آن مرکز حضرت آية الله آقاي شيخ محمد جواد فاضل لنکراني (دام ظله) که لطف بسيار و عنايتشان مايه‌ دلگرمي حقير در اين مسير بود و با تعليقات گرانمايه‌ خود بر غناي علمي اين نوشتار افزودند قدرداني و تشکر کرده و برای روح مطهر مرجع تقلید جهان تشیع حضرت آية الله العظمی حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی(قدّس سرّه) علو مقام و تعالی درجات را از خداوند سبحان مسألت نمايم.

    اميد است که اين سعي ناچيز مورد قبول درگاه احديت و نيز مورد عنايت حضرت ولي‌عصر (ارواحنافداه) قرار گيرد.
    حسن مهدوی
    پاییز 1391

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.