سایت مرکز فقهی

فقه درمان

سال نشر: 
1395
زبان: 
دسته بندی: 
گروه علمی: 
گروه فقه پزشکی
شابک: 
978-600-388-042-9
قطع: 
رقعی (شومیز)
حجم صفحات: 
438
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    مقدمه معاونت پژوهش
    بسم الله الرحمن الرحيم

    والحمد لله ربّ العالمین وصلّی الله علی أطیب المرسلین محمّد وآله الطیّبین الطاهرین

    دانش فقه در گستره مسائل متنوع فردی و اجتماعی، و دنیوی و اخروی، جایگاهی رفیع و منزلتی فخیم داشته و همواره با ظرفیت بی‌بدیل و قابلیت بی‌نظیر، توانسته پرسش‌ها و چالش‌های فراروی اندیشمندان و پژوهشگران را پاسخ داده و در تنظیم روابط و نظام‌سازی آنان را یاری دهد.

    تحولات و پیشرفت‌های چشمگیر علوم و فناوری در عصرحاضر موجب گردیده که عرصه های متعدد و نوینی را پدید آورد که بیش از پیش به اجتهاد عمیق در فقه نیاز دارند. از سوی دیگر با استقرار نظام مقدس جمهوری اسلامی، مسائل به طور بیشتر و با اهمیت دوچندان، پیش روی فقه و نظام حکومت اسلامی مطرح گردیده که اقتضا دارد، مباحث و احکام مربوط به آن‌ها در قالبی منسجم و نظام‌مند، تبیین و عرضه شود.

    یکی از عرصه‌های پرابتلا و بااهمیت، حوزه پزشکی با قلمرو گسترده آن است؛ قلمرویی که مرزهای آن با پیشرفت‌های سریع و فناوری‌های شتاب‌آمیز روز به روز وسیع‌تر می‌شود و بر حجم پرسش‌های حساس و مسائل خرد و کلان افزوده می‌گردد؛ که از آن جمله احکام سلامت و بیماری‌ها به ویژه درمان و معالجات، جراحی‌های ترمیمی و زیبایی، آزمایش‌ها و تحقیقات پزشکی، داورها و تکنولوژی‌های نوین درمانی است.

    مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) که به اهتمام مرجع بزرگوار، عالم مجاهد حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی(قدس سرّه) بنیان نهاده شده، قریب دو دهه است که به آموزش و تربیت فقیهان و محققان، فراهم آوردن امکانات و بسترهای مناسب و سامان دهی گروه های پژوهشی برای تحقیق، تولید و توسعه دانش فقه و تبیین مسائل فقهی کوشیده و به تدوین پژوهش های دقیق و جامع همت گماشته است؛ از آن جمله ایجاد گروه پژوهشی فقه پزشکی و انجام پژوهش های ارزنده در این زمینه است؛ که در این میان می توان به نمونه ای زیر اشاره نمود: المبسوط في فقه المبسوط المعاصرة، المسائل الطبیه (در 2 جلد)، تلقیح مصنوعی (به زبان فارسی و عربی و انگلیسی)، احکام پزشکان و بیماران (مطابق با فتاوی حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی;)، مرگ مغزی پردازش فقهی و حقوقی، و پژوهشی در مسائل فقه پزشکی (در 2 جلد)، رحم جایگزین، پژوهشی در مسائل فقه پزشکی (در 2 جلد)، دانشنامه فقه پزشکی(در 3جلد)، و ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق.

    و اینک «فقه درمان» اثری با ارزش که با تلاش محقق ارجمند حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین محمد علی قاسمی (مدیر گروه پژوهشی فقه پزشکی) سامان یافته است. در این نوشتار علمی، نگارنده ارجمند با دقت و تتبعی ستودنی مباحث مطرح در فقه درمان را با روش اجتهادی فراهم آورده که بی گمان گامی مهم در ارتقای مباحث فقه پزشکی و نوشتاری مفید برای دانشوران و پژوهشگران این حوزه قلمداد خواهد شد.

    از ویژگی‌های قابل ذکر این کتاب، موضوعات بررسی شده در آن است که دارای اهميت، تازگي و كاربردي فراوان است. مباحثی چون؛حکم فقهی معاینه، نگاه به بدن بیمار و لمس آن، نقش اذن بیمار در معاینه و درمان، جایگاه معاینات در اثبات جرم، حکم فقهی درمان، درمان با محرّمات، انرژی درمانی، استفاده از داورهای زیان بار، و احکام اجرت پزشک و کادر درمانی.

    اینک که به یاری خداوند این پژوهش آماده عرضه به اصحاب معرفت و اندیشمندان شده، ضمن سپاس و ستایش به محضر خداوند متعال، و آرزوی علو درجات برای مؤسس معظّم مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) مرحوم حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(قدس سرّه)، هم‌چنین تشکر و قدردانی از حضرت آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی رئیس محترم مرکز و نیز نگارنده ارجمند این اثر حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی قاسمی و ارزیاب علمی آن حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید علی علوی قزوینی و سایر عزیزان همکار، اثر حاضر را به محضر مخاطبان گرامی تقدیم می‌داریم. امید آن‌که این‌گونه تلاش‌های علمی زمینه‌ساز رشد و تعالی جامعه اسلامیمان و چراغی فراراه همه کوشندگان و جویندگان طریق دانش و معرفت باشد. والحمد لله اولا و آخرا.

    محمدمهدی مقدادی
    معاون پژوهش

  • فهرست مطالب: 

    پيش‌گفتـار 29

    فصل اول: کليّات و واژه‌شناسي 31

    گفتار اول: کليــات 33

    واکاوي و تبيين موضوع 33

    ضرورت و اهميت پژوهش 34

    پيشينه پژوهش 34

    اهداف پژوهش 35

    شيوه و روش پژوهش 35

    پرسش اصلي پژوهش 35

    پرسش‌های فرعي 35

    ترتيب و سامان‌دهي پژوهش 36

    گفتار دوم: مفهوم‌شناسي واژگان 37

    مفهوم‌شناسي درمان 37

    تاريخچه پزشکي و درمان 38

    تقسيمات درمان 43

    مفهوم‌شناسي فاعل و اثر فعلي 43

    1. رابطه عليّت 43

    2. رابطه سببيّت 43

    3. رابطه استناد 44

    مفهوم مريض (بيمار) 44

    مفهوم معاينه 45

    معاينات استخدامي 46

    معاينات پزشکي شاغلان 47

    اهداف معاينات پيش از استخدام 47

    روش انجام معاينات پيش از استخدام 48

    معاينات دوره‌اي 48

    پيش‌نيازهاي انجام معاينات دوره‌اي 50

    غربال‌گري سلامت 51

    انواع غربال‌گري سلامت 52

    دلايل ضرورت غربالگري سلامت 52

    الزامات آزمايشات غربال‌گري 53

    مفهوم غربال‌گري در پزشکي 55

    اصول راهنما در غربال‌گري 56

    آندوسکوپي 56

    فصل دوم: حکم فقهي معاينه 59

    گفتار اول: بررسي صلاحيت معاينه‌کننده 61

    پزشک جاهل 62

    معاينه و درمان توسط دانشجويان 63

    گفتار دوم: عدم تجانس پزشک و بيمار در معاينه و درمان 65

    1. نگاه پزشک به بدن بيمار از جنس مخالف 66

    2. نگاه پزشک به صورت و دستان نامحرم 69

    ديدگاه فقيهان 69

    يکم: جواز مطلق 70

    دوم: منع مطلق 70

    سوم: ديدگاه تفصيل 70

    ادله حرمت نگاه به صورت مطلق 71

    دلايل قرآني 71

    ادله روائي 76

    سيره مسلمانان 82

    بررسي اشکالات و پاسخ آن 82

    ادله ديدگاه تفصيل 84

    دلايل قرآني 84

    وجه استدلال 84

    ادله روايي 85

    نگاه اول و دوم و حکم آن دو 87

    حکم تکرار نگاه آلي 87

    پاسخ از روايت 89

    نتيجه 89

    نتيجه‌گيري و ارائه ديدگاه برگزيده 90

    الف) جمع‌بندي و پاسخ به پرسش‌های مطرح شده 90

    پرسش اول 90

    پاسخ 90

    پرسش دوم 91

    پاسخ 91

    پرسش سوم 92

    پاسخ 93

    ب) راهکارهاي شرع مقدس براي مراعات بهتر و صحيح‌تر احکام نگاه 93

    3. نگاه به عورت ديگران 94

    4. لمس بدن زن نامحرم توسط پزشک مرد و بالعکس 96

    5. نگاه و لمس بدن ميّت توسط جنس مخالف 98

    موارد استثنا از حرمت نظر به بدن وعورت و لمس بدن نامحرم 100

    يکم: اضطرار و ضرورت 100

    تبيين ضرورت و اضطرار در معاينه و درمان 102

    دوم: بيشتر بودن مهارت پزشک مرد 103

    گفتار سوم: نقش اذن بيمار يا ولي وي در معاينه و درمان 107

    مفهوم‌شناسي اذن 107

    اقسام اذن از حيث ابراز 109

    مالکيت يا سلطه انسان بر بدن خويش 110

    ملکيت ذاتيه اوليه 111

    ملکيت حقيقي 111

    سلطنت و تسلط 112

    مالکيت اعتباري 112

    دلايل قائلان به سلطه و مالکيت انسان نسبت به اعضاي بدن خويش 113

    ادله ملکيت يا ماهيت ملکيت 113

    عقلايي بودن سلطنت انسان بر خويش 115

    مالکيت حقيقي به سبب قيام اجزاء به انسان 115

    سلطه، دليل مالکيت 115

    نقد دليل فوق 116

    مالکيت به دليل تصرف و حق اختصاص 116

    نقد استدلال به موثقه سماعه 117

    نقد استدلال به موثقه اسحاق 118

    اثبات ملکيت به دليل آيه قرآن 118

    نقد استدلال به آيه 119

    بررسي سخن قائلان به عدم مالکيت 119

    نقد استشهاد فوق 120

    ادله عدم مالکيت انسان نسبت به اعضاي بدن خويش 121

    جمع‌بندي و نتيجه‌گيري 123

    محدوده اذن بيمار يا ولي 124

    اذن در حدّ درمان و اصلاح (مشروط به سلامت) 124

    صورت عدم امکان ابراز اذن از سوي بيمار 126

    1. بيماران فاقد قدرت تصميم‌گيري 126

    2. عدم امکان استيذان براي پزشک 127

    ويژگي‌های اذن 127

    الف) يک طرفه بودن اذن 128

    ب) قابل رجوع بودن از اذن 128

    ج) قابليت حق يا حکم بودن اذن 129

    رابطه اذن و ضمان 129

    1. اذن مقيّد به عدم ضمان 130

    2. اذن مقيّد به ضمان 130

    3. اذن مطلق 131

    دلايل ضمان پزشک 131

    دليل اول: بناي عقل 131

    دليل دوم: روايات 132

    الف) حديث: «من تطبّب او تبيطر» 132

    ب) روايات ضمان اجير در صورت اتلاف 132

    1. صحيحه حلبي 132

    2. صحيحه علي بن حکم 133

    3. موثقه سکوني 133

    4. معتبره ابي الصباح کناني 134

    5. صحيحه حلبي 134

    6. مرسله مقنع 135

    7. روايت زيد بن علي 135

    8. معتبره اسحاق بن عمار 136

    9. روايت ابي‌البختري 136

    10. حديث عدم ضمان قصّار 136

    ج) روايات ضمان اجير به صورت مطلق 137

    1. معتبرة حلبي 137

    2. روايت عثمان بن زياد 137

    3. موثقة سکوني 137

    4. معتبرة حسن بن صالح 138

    5. معتبرة داود 138

    6. معتبرة يونس 138

    بررسي ديدگاه فقيهان معاصر 138

    تحليل مسئوليت پزشک 141

    الف) مسئوليت پزشک در قبال نفس فعل طبابت و جراحي 141

    ب) مسئوليت پزشک در جنايات ناشي از درمان در فقه و حقوق 142

    موارد و ادله برائت پزشک از ضمان 146

    يکم: ابراء پزشک 146

    نقد ديدگاه فوق 148

    دوم: اجازه در اتلاف ناشي از ابراء 150

    سوم: اقتضاي حکمت 152

    أخذ برائت قبل از درمان 156

    نقد أخذ برائت قبل از درمان 157

    شرايط معافيت جرم از مجازات 157

    شرايط رضايت‌نامه معتبر 159

    لوازم اذن 159

    جايگاه ولي (پدر) در اذن براي درمان مولّي عليه در فقه شيعي 160

    شرايط تصرف پدر، يا ولي در مال و جان کودک 161

    1. رعايت مصلحت 161

    ادله لزوم رعايت مصلحت 161

    الف) آيه قرآن 161

    ب) مقتضاي اصل عدم ولايت 163

    2. اشتراط عدم مفسده 163

    مقتضاي جعل ولايت 164

    مقتضاي جمع بين روايات 164

    نقد و بررسي ديدگاه اشتراط عدم مفسده 164

    ديدگاه فقيهان عامه در اشتراط مصلحت طفل در تصرفات ولي 165

    گفتار چهارم: جايگاه معاينات در اثبات جرم 168

    تعريف ادله علمي اثبات (جرم) 169

    کارشناسي پزشکي 169

    انواع کارشناسي‌های پزشکي 169

    آزمايش DNA 170

    آزمايش آسيب‌شناسي 170

    آزمايش خون در راستاي اثبات يا رد جرم 171

    اثبات مست بودن در سوانح رانندگي 172

    اثبات اعتياد با آزمايش پزشکي 173

    آزمايش پزشکي (براي اثبات نقص جنين) 173

    اثبات مرگ و علت آن با آزمايشات پزشکي 174

    اعتبار نظر پزشک قانوني به عنوان خبره 175

    ادله اعتبار نظريه اهل خبره 176

    الف) سيره عقلا بر رجوع به اهل خبره 176

    دلايل حجيت سيره 176

    الف) عدم ردع شارع 176

    ب) حصول اطمينان و وثوق از نظريه اهل خبره 177

    ج) شهادت بودن نظريه اهل خبره 178

    پيوست فصل دوم: فتوا فقيهان در رابطه با انطباق و عدم انطباق پزشک، کادر درماني و بيمار 182

    ديدگاه حضرت امام خميني(قدس سرّه) درباره انطباق 182

    استفتائات ويژه از آيةالله العظمي فاضل لنکراني(قدس سرّه) درباه پزشک نامحرم 186

    ديدگاه‌های آيةالله العظمي صافي 194

    فتواي آيةالله العظمي سيستاني درباره نگاه به آلت تناسلي بيمار 201

    فصل سوم: بررسي فقهي ـ حقوقي درمان 203

    گفتار اول: حکم فقهي درمان 205

    مشروعيت درمان 205

    1. معتبره محمدبن مسلم 206

    2. معتبره يونس‌ بن يعقوب 206

    3. روايت حسين‌بن علوان 207

    4. روايت امام حسن عسکري(عليه السلام) 207

    5. روايت اسماعيل‌بن حسن متطبّب 208

    6. روايت از يوسف (نسخه بدل، يونس) بن يعقوب 208

    7. روايت امام صادق(عليه السلام) 209

    عدم تنافي درمان طبي با ساير روش‌های درمان 209

    موارد وجوب درمان 212

    1. روايت ابان بن تغلب 212

    2. روايت مرسل 212

    حکم تکليفي اقدام يا ترک اقدام پزشک به درمان 214

    الف) وضعيت عدم ضرورت درمان 214

    ب) حکم تکليفي درمان مريض در معرض هلاکت 215

    مسئوليت مدني پزشکان و کادر درماني 216

    تفاوت‌های مسئوليت کيفري و مدني 217

    مسئوليت پزشک جاهل 217

    مسئوليت پزشک حاذق 218

    الف) ديدگاه مشهور فقيهان شيعه (ضمان) 219

    دلايل ديدگاه مشهور 219

    1. روايات 219

    2. قواعد فقهي 221

    3. اجماع 221

    ب) ديدگاه غير مشهور(عدم ضمان) 222

    دلايل ديدگاه عدم ضمان 222

    1. اصل برائت 222

    نقد دليل اول 223

    ملازمه جواز شرعي با عدم ضمان 223

    2. اذن بيمار يا ولي بيمار به درمان 224

    3. قاعده احسان 224

    4. روايات دال بر عدم ضمان 224

    نتيجه‌گيري 225

    حکم وضعي ترک اقدام پزشک به درمان 225

    ديدگاه عدم ضمان 226

    عناصر جرم شدن ترک فعل 229

    1. عنصر قانوني 229

    2. عنصر معنوي 230

    ترک فعل از ديدگاه فقيهان شيعه 230

    1. تعهد 235

    2. توانايي انجام کار 235

    3. استناد نتيجه به شرط وجود رابطه سببيت 236

    امدادرساني به مصدومان 236

    وجوب حفظ جان ديگران (مصدومان) 236

    ممانعت بستگان مصدوم از نجات وي 240

    ترجيح در امداد به مسلمان 241

    تزاحم در امداد به مسلمانان 241

    چشمپوشي از نجات مصدومان خطرساز 241

    گفتار دوم: درمان با محرمات 243

    درمان با محرّمات 243

    رفع حرمت با دليل اضطرار 243

    مدرک قاعده اضطرار 247

    آيه نفي حرج 249

    استناد به حديث رفع 250

    حديث تحليل محرمات در حال اضطرار 251

    حديث تحليل خوردن محرمات در صورت اضطرار 251

    حل تعارض نصوص بازدارنده از درمان با حرام با قاعده اضطرار 252

    1. معتبرۀ عمربن اذينه 253

    2. معتبره حلبي 253

    3. روايت در خصوص داروي مخلوط به شراب 253

    4. معتبره معاوية ‌بن عمار 253

    5. روايت عمربن يزيد 253

    6. روايت فائت‌ بن طلحه (قايد بن طلحه) 254

    7. روايت ابي‌ بصير 254

    8. روايت علي‌ بن اسباط 255

    9. روايت اسماعيل ‌بن حسن 255

    تقدم ادله اضطرار 255

    حکومت قاعده اضطرار بر ادله حرمت 256

    درمان با شربت‌های مخلوط به الکل 257

    درمان با داروهاي داراي مواد مخدر 258

    تبيين موضوع مواد مخدر 258

    پيشينه مواد مخدر در فقه 259

    حرمت استعمال مواد مخدر 259

    دلايل حرمت استعمال مواد مخدّر 260

    1. دلايل روايي 260

    2. حرمت به دليل اضرار به نفس 261

    الف) اتفاق نظر فقيهان در حرمت اضرار به نفس 261

    ديدگاه برگزيده 265

    ب) روايت مشايخ سه‌گانه 266

    نقدي بر روايت 267

    ج) روايت تحف العقول 269

    د) ادله نهي از القاي در تهلکه 270

    نقد استدلال به آية تهلکه 271

    ه‍( حرمت استعمال مواد مخدر با حرمت خوردن سم و اضرار شخصي و اجتماعي 271

    و) حکم عقلي 271

    تطبيق و نتيجه ديدگاه برگزيده 273

    استفاده از داورها و قرص‌های روان‌گردان 273

    مفهوم‌شناسي روان‌گردان 273

    انواع رايج مواد روان گردان 274

    قرص‌های اکس 274

    ال. اس. دي (L.S.D) 275

    فن سيکليدين (P.C.P) 275

    آسيب‌ها و زيان‌های مصرف روان‌گردان‌ه 276

    آسيب‌های عقلي 276

    آسيب‌های رواني 276

    آسيب‌های اخلاقي 276

    وجوه مشترک مواد روان گردان و مسکرات 277

    حکم فقهي مصرف مواد روان‌گردان 277

    الف) اثبات هم‌ساني و شباهت مواد روان‌گردان و مسکرات حرام 278

    ب) موادمخدر روان‌گردان غير سکرآور 279

    استناد به ادله نهي از الغاي در تهلکه و قتل نفس 279

    ادله حرمت ضرر 280

    گروه نخست: حرمت مطلق ضرر زدن به نفس 280

    گروه دوم: حرمت ضررهاي داراي خطر جاني 282

    حکم فقهي جراحي‌های غيرضروري (زيبايي) 284

    تعريف جراحي زيبايي و واژگان مرتبط 285

    تعريف واژه پلاستيک (plastic) 286

    پيشينه جراحي زيبايي 287

    حکم فقهي جراحي زيبايي 288

    1. عوارض و لوازم 288

    2. حکم عنوان اولي 288

    3. حکم از حيث عنوان ثانوي 289

    بررسي ادله حکم فقهي 289

    1. ادله جواز انجام عمل جراحي پلاستيک 289

    الف) استناد به آيه قرآن 289

    ب) اصل اباحه 290

    2.ادله عدم جواز جراحي زيبايي 291

    حرمت تغيير خلق الله 291

    اصالت حرمت 295

    قاعده عقلي اهم و مهم 296

    حکم انواع جراحي‌ زيبايي 296

    1. جراحي پلاستيک براي درمان 297

    2. جراحي پلاستيک به قصد زيبايي 298

    نتيجه‌گيري 299

    انرژي درماني و هيپنوتيزم 300

    تبيين موضوع 300

    شناسايي مفهوم‌شناسي و موضوع انرژي درماني و هيپنوتيزم 300

    پرانا ياکي انرژي درماني 301

    ريکي 301

    پيشينه انرژي درماني 302

    جنبه درمان‌گري در انرژي درماني 303

    عوامل ايجاد اختلال در انرژي 304

    راه‌ها و مراکز جذب انرژي 304

    اقسام انرژي درماني 305

    1. صوت درماني 305

    2. نوردرماني 306

    3. رنگ‌درماني 306

    4. سنگ درماني 307

    5. لمس درماني 307

    الف) قرار دادن دست روي بدن 307

    ب) فشار درمان 307

    ج) ريکي 307

    شفابخشي الهي 308

    تعريف هيپنوتيزم 308

    تفاوت خواب طبيعي وخواب مصنوعي (هيپنوتيزم) 309

    خلسه 309

    تلقين و جايگاه آن در هيپنوتيزم 310

    عوامل پذيرش تلقين توسط سوژه 311

    پيشينه هيپنوتيزم 311

    انواع هيپنوتيزم 312

    حالت‌های مختلف هنگام خواب 314

    سه نوع خواب هيپتنوتيزم شونده 314

    1. حالت خواب ولتاژي (موت کاذب) 314

    2. حالت کاتالاپسي (انجماد بدن) 314

    3. خواب سمنامبول (خواب گردي) 315

    جنبه‌های درماني هيپنوتيزم 316

    عوارض هيپنوتيزم 318

    بررسي حکم انرژي‌ درماني و هيپنوتيزم 318

    تطبيق سحر بر انرژي ‌درماني 318

    مفهوم‌شناسي سحر 318

    حالات هيپنوتيزم و احکام آن 320

    تسخير انسان 321

    صدق عنوان إضرار بر هيپنوتيزم 322

    بررسي صغروي 323

    بررسي کبروي 324

    إخبار از وقايع گذشته و آينده 325

    چگونگي سلطه انسان بر خويش 326

    نتيجه‌‌گيري 327

    پيوست گفتار اول و دوم: نظريات و استفتائات از فقيهان درباره درمان 329

    ضميمه: استفتائات و مسائل مرتبط با درمان 329

    حضرت امام خميني(قدس سرّه) 329

    ديدگاه‌های مقام معظم رهبري 330

    ديدگاه‌های آيةالله العظمي فاضل لنکراني(قدس سرّه) 332

    نظريات آيةالله العظمي تبريزي 339

    ديدگاه‌های آيةالله العظمي صافي گلپايگاني 340

    نظريه آيةالله سيستاني درباره استعمال مواد مخدر 344

    نظريات آيةالله بهجت 344

    سؤالات مشترک از مراجع عظام تقليد 347

    پيوست گفتار سوم: انواع رضايت‌نامه از بيماران و قوانين مرتبط با آن 349

    1. رضايت‌نامه معالجه و عمل جراحي 349

    2. رضايت‌نامه ترخيص با ميل شخصي 350

    3. اجازه قطع عضو 351

    4. اجازه‌نامه استفاده از اطلاعات پرونده بيمار 352

    5. اجازه‌نامه عمل و برائت ذمه پزشک معالج 352

    پرسش و پاسخ‌هايي درباره رضايت‌نامه‌ه 354

    پيوست گفتار چهارم: فتواها و استفتائات از فقيهان 371

    فصل چهارم: اجرت پزشک و کادر درماني 375

    اهميت موضوع 377

    گفتار اول: دست‌مزد پزشکان 379

    طبابت وجوب کفايي 379

    وجوب عيني طبابت 380

    طبابت مباح 380

    گونه‌های پرداخت دست‌مزد پزشکان 380

    1. پرداخت حقوق پزشکان از بيت‌المال 381

    درآمد بر پايه مصلحت نه مطلوبيت 381

    2. پرداخت دست‌مزد پزشک توسط بيمار 382

    الف) عقد اجاره 382

    ب) جعاله 385

    فرق اجاره با جعاله 386

    ج) به عنوان حق‌القدم 387

    بررسي قاعده «حرمت أخذ اجرت بر واجبات» 389

    تقسيمات واجب 390

    واجب عيني و کفايي 390

    واجب تعبدي و توصلي 390

    بررسي ديدگاه‌ها و اقوال 391

    اشکال عدم توانايي ترک 392

    پاسخ اشکال 393

    پاسخ مرحوم شيخ 395

    ادله حرمت أخذ اجرت 396

    يکم: منافات با اخلاص 396

    نقد دليل اول 397

    دوم: امتناع اجتماع دو مالک 400

    سوم: تمسک به اجماع 401

    نقد دليل سوم 402

    بررسي ادله جواز دريافت اجرت در مقابل انجام واجب 403

    دريافت اجرت قبل از درمان 405

    مقدار اجرت پزشک 406

    دريافت اجرت با عدم بهبودي 406

    گفتار دوم: بررسي فقهي دريافت زيرميزي 409

    ادله حرمت دريافت زيرميزي 409

    الف) شکستن سوگند و عهد و پيمان ص409

    تطبيق شرايط قسم بر سوگندنامه پزشکي 411

    ب) اکل مال به باطل 412

    ادله حرمت اکل مال به باطل 413

    يکم: آيات الهي 414

    دوم: روايات 415

    ج) رشوه 416

    پيوست فصل چهارم: نظرات فقيهان درباره اجرت و زيرميزي 418

    پرسش درباره اجرة المثل پزشک 418

    حق ويزيت 419

    فهرست منابع 425

  • مقدمه: 

    سپاس خداوند متعال را که توفيق عنايت فرمود تا بار ديگر به بررسي فقهي يکي از موضوعات فقه پزشکي بپردازم.

    امروزه با پيش‌رفت علوم و تخصصي شدن گرايش‌های علمي، فقه نيز در گرايش‌های مختلفي، همچون: سياسي، قضائي، کودک، اجتماعي و پزشکي و مانند آن مورد کاوش و پژوهش قرار مي‌گيرد. اين‌گونه مرزبندي به پرورش مجتهدان متخصص و متجزّي مي‌انجامد، لذا در پژوهش حاضر به بررسي تخصصي و اجتهادي «فقه درمان» مي‌پردازيم.

    بي‌ترديد بيماري هم‌زاد انسان و درمان و تلاش براي يافتن راه‌های مختلف پيش‌گيري و بهبودي بخشي دردها، هم‌زاد بيماري است، امروزه نيز يکي از مهم‌ترين مسائلي که ذهن بشر را به خود مشغول ساخته، درمان و مسائل مرتبط با آن است. اين موضوع از زواياي مختلف سياسي، پزشکي ـ بهداشتي، بيمه و مانند آن، مهم و قابل بررسي است، اما در اين پژوهش تنها از منظر فقهي به موضوع و مسائل مرتبط با آن خواهيم پرداخت، زيرا تعيين تکليف پزشکان و بيماران و همراهان آنان در مسائل پيش رو، از آن جهت براي مسلمانان اهميت بيشتري دارد که آنان سعادت خويش را دريافتن وظيفه شرعي و عمل به آن مي‌دانند.

    اکنون به جا و سزاست از حمايت‌های رياست محترم مرکز فقهي ائمه اطهار آيةالله حاج شيخ محمد جواد فاضل لنکراني (زيدت توفيقاته) و مدیریت مرکز جناب حجةالاسلام والمسلمين فاضل کاشاني و معاون پژوهش جناب آقاي دکتر محمد مهدي مقدادي تشکر و قدرداني نماييم و نقد اساتيد و راهنمايي آنان را به ديده منّت پذيرا باشيم.

    اميد است تلاش صورت گرفته مورد رضايت حضرت احديّت و امام هدايت و مهرباني حضرت بقية الله(عجل الله تعالي فرجه الشريف) قرار گيرد و در معرّفي انديشه‌های نقادانه و معرفت افزايي محققان و غني‌سازي ادبيات موضوع کام‌روا باشد.

    محمدعلي قاسمي

    محمّد على قاسمى
    تابستان 1394ش

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.