سایت مرکز فقهی

دانشنامه فقه پزشکی - جلد سوم

سال نشر: 
1395
زبان: 
دسته بندی: 
گروه علمی: 
گروه فقه پزشکی
شابک: 
978-600-388-034-4
قطع: 
وزیری (سلفونی)
حجم صفحات: 
510
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    بسم الله الرحمن الرحیم

    والحمد لله ربّ العالمین وصلّی الله علی اطیب المرسلین محمّد وآله الطیّبین الطاهرین

    یکی از ویژگی‌های مهم شریعت جاودانه اسلام، برخورداری از قواعد جامع و آموزه‌های ارزشمندی است که بر پایه آن می‌توان ضمن تبیین احکام مختلف مکلفین در روابط فردی و اجتماعی، نظام‌های فقهی مورد نیاز جامعه را تدوین و ارائه نمود. تراث ارزنده فقهی ما در اعصار گذشته و حاضر، نشانگر ظرفیت بی‌مانند اسلام و پویایی این قواعد و آموزه‌هایی است که با همت و دقت فقیهان ژرف‌اندیش فراهم آمده است.

    عصری که در آن زندگی می‌کنیم با پیشرفت ها، تحولات و توسعه چشمگیر علوم و ارتباطات همراه است، که در پی آن عرصه های جدیدی پدید آمده که نیاز به اجتهاد عمیق و تولید دانش را دو چندان کرده است. از سوی دیگر با تثبیت نظام مقدس جمهوری اسلامی، پرسش ها و مسائلبیشتری، پیش روی فقه و حوزویان و نظام حکومت اسلامی مطرح گردیده که اقتضا دارد تا بر اساس نظریه‌پردازی و تولید علم، مباحث و احکام آن ها به شکل منسجم، تبیین و نظام فقهی آن‌ها به طور مدون عرضه شود.

    یکی از عرصه‌های پرابتلا و بااهمیت، حوزه پزشکی با قلمرو وسیع آن است؛ قلمرویی که مرزهای آن با پیشرفت‌های سریع و فناوری‌های شتاب‌آمیز روز به روز گسترده‌تر می‌شود و بر حجم پرسش‌های دقیق و مسائل خرد و کلان افزوده می‌گردد؛ به عنوان نمونه احکام بیماری‌ها به ویژه بیماری‌های مسری، درمان و معالجات، جراحی‌های ترمیمی و زیبایی، آزمایش‌ها و تحقیقات پزشکی، پزشکی قانونی، پیوند اعضا، داروها و تکنولوژی‌های نوین، سلول‌های بنیادین و انواع باروری‌ها در زمره مسائل و مباحث پربحث این حوزه‌اند.

    البته این عرصه همواره مورد توجه عالمان و فقه‌پژوهان بوده و اینان همواره در تلاش بوده‌اند که مسائل و پرسش های ایجاده شده را رصد کرده و با تبیین و تحلیل شایسته، پاسخ مناسب دهند. اما این تلاش‌ها با توسعه شتاب‌آمیز پزشکی و علوم وابسته به آن همراهی نکرده و به تدریج حجم مسائل و خلأهای فقهی این دانش افزون گردیده، از این رو توجه و اهتمام بیشتری را می‌طلبد.

    مرکز فقهی ائمه اطهار عليهم السلام که به اهتمام مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(ره) بنیان نهاده شده، قریب دو دهه است که به آموزش و تربیت فقیهان و محققان، فراهم آوردن امکانات و بسترهای مناسب، ایجاد کتابخانه تخصصی و سامان‌دهی گروه‌های پژوهشی در تولید و توسعه دانش فقه و تبیین مسائل فقهی کوشیده و به تدوین پژوهش‌های دقیق و جامع همت گماشته است؛ از آن‌جمله ایجاد گروه پژوهشی فقه پزشکیو انجام تحقیقات مهم وکتاب‌های ارزنده در این زمینه است؛ المبسوط في فقه المسائل المعاصرة، المسائل الطبية (در 2 جلد)، تلقیح مصنوعی (به زبان فارسی و عربی و انگلیسی)، احکام پزشکان و بیماران (مطابق با فتاوی حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(ره) به دو زبان فارسی و عربی)، تغییر جنسیت، مرگ مغزی پردازش فقهی و حقوقی و پژوهشی در مسائل فقه پزشکی در 2 جلد نمونه‌هایی از این دست‌اند.

    اینک «دانشنامه فقه پزشکی» اثری وزین و مجموعه‌ای متمایز که با تلاش محقق ارجمند حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین محمدعلی قاسمی (مدیر گروه پژوهشی فقه پزشکی) سامان یافته است. در این دوره علمی، نگارنده ارجمند با دقت و تتبعی ستودنی مباحث مطرح در فقه پزشکی را با روش اجتهادی فراهم آورده که بی‌گمان گامی مهم در ارتقای مباحث فقه پزشکی و متنی محوری برای دانشوران و پژوهشگران این حوزه قلمداد خواهد شد.

    از ویژگی‌های قابل ذکر این کتاب سه جلدی، جامعیت آن است؛ موضوعات بررسی شده در آن، بر اساس اهميت، تازگي، كاربردي بودن آن در فقه پزشكي، انتخاب شده‌ و به ترتیب حروف الفبا مطرح شده‌اند. هم‌چنین برخي قواعد فقهي که كاربرد گسترده و فراگيری در فقه پزشكي دارند، به عنوان قواعد فقهی این عرصه به شیوه جالبی ارائه گردیده تا در ساير مباحث از نتايج بررسي‌ها بهره‌گیری شود.

    اکنون که به یاری خداوند این کتاب آماده عرضه به اصحاب معرفت و اندیشمندان و پژوهندگان شده، ضمن سپاس و ستایش به محضر خداوند متعال، و آرزوی علو درجات برای مؤسس معظّم مرکز فقهی ائمه اطهار عليهم السلام مرحوم حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(ره)، هم‌چنین تشکر و قدردانی از حضرت آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی رئیس محترم مرکز و نیز نگارنده ارجمند این اثر حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی قاسمی و ارزیاب علمی آن حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید علی علوی قزوینی وسایر عزیزان همکار، اثر حاضر را به محضر مخاطبان گرامی تقدیم می‌داریم. امید آن که این‌گونه تلاش‌های علمی زمینه‌ساز رشد و تعالی جامعه اسلامی‌مان و چراغی فراراه همه کوشندگان و جویندگان طریق دانش و معرفت باشد.

    والحمد لله اولا و آخرا

    محمدمهدی مقدادی
    معاون پژوهش

  • فهرست مطالب: 

    ضمان و مسئوليت پزشك 31

    تبيين موضوع 31

    تعريف مسئوليت پزشکي 32

    واژگان مرتبط 33

    انواع مسئوليت‌ها و تفاوت آن‌ها 34

    مسئوليت قراردادي و مسئوليت خارج از قرارداد 34

    موارد تحقق مسئوليت قراردادي و مسئوليت خارج از قرارداد 35

    مسئوليت حقوقي و اخلاقي 37

    مسئوليت اخلاقي 37

    مسئوليت حقوقي 38

    وجه تمايز مسئوليت اخلاقي و حقوقي 38

    جهات تمايز مسئوليت كيفري و مدني 41

    دلايل ضمان پزشك 43

    دليل اول: بناي عقلا 44

    دليل دوم: روايات 44

    الف) حديث «من تطبّب او تبيطر» 44

    ب) روايات ضمان اجير در صورت اتلاف 45

    صحیحة حلبي 45

    صحیحة علي بن حکم 45

    موثقة سکوني 46

    معتبرۀ ابي الصباح کناني 46

    صحيح حلبي 46

    مرسله مقنع 47

    روايت زيد بن علي 47

    معتبرة اسحاق بن عمار 48

    روايت ابي البختري 48

    حديث عدم ضمان قصّار 49

    ج) روايات ضمان اجير به صورت مطلق 49

    بررسي ديدگاه فقيهان معاصر 50

    تحليل مسئوليت پزشك 52

    الف) مسئوليت پزشك در قبال نفس فعل طبابت و جراحي. 53

    ب) مسئوليت پزشك در برابر جنايات ناشي از درمان در فقه و حقوق اسلامي 54

    موارد و ادله برائت پزشك از ضمان 58

    دليل نخست: ابراء پزشک 58

    نقد ديدگاه مذکور 59

    دليل دوم 61

    دليل سوم 63

    اخذ برائت قبل از درمان 68

    شرايط رضايت‌نامه معتبر 70

    انجام معاينه به وسيلة پزشك بدون رضايت بيمار 72

    شرايط رضايت‌دهندگان 74

    ضميمه: استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع تقليد دربارة ضمان پزشك 76

    ديدگاه‌هاي حضرت امام خميني(قده) 76

    شرط عدم ضمانت پزشك 77

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي فاضل(قده) دربارة ضمان 77

    فراموشي و جهل پزشك 80

    شرط عدم ضمان 85

    دارو و تحقيقات جديد 87

    ديدگاه‌هاي مقام معظم رهبري 89

    ضمان طبيب غيرمتخصص 90

    دربارة مسئوليت پزشک در صورت سهل انگاري در عمل جراحي 90

    ضمان طبيب غير متخصص 91

    ضمان فوت مصدوم در حين امداد 91

    ضمان آسيب‌ديدگي جسد 91

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي صافي گلپايگاني دربارة ضمان پزشك 92

    ضمان پزشك 103

    رضايت گرفتن 107

    استفتائات از آيت‌الله بهجت(قده) 107

    تجويز داروي زيان آور با علم به عدم اضرار 108

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله مكارم شيرازي 109

    سؤالات مشترك از مراجع عظام تقليد 110

    مسئوليت پزشک در صورت سهل انگاري در عمل جراحي 110

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 110

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 111

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 111

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 111

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 111

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 111

    در ضمان پزشک در صورت استناد فوت يا نقص عضو به وي 111

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 112

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 112

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 112

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي(ره) 112

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف‌الله صافي گلپايگاني 112

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد تقي بهجت(ره) 113

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 113

    عده زنان فاقد رحم 115

    تبيين موضوع 115

    تعريف لغوي و اصطلاحي عده 115

    اقسام عده 117

    بررسي زنان بدون عده 117

    الف) زنان طلاق گرفته بدون هم‌بستري 117

    ب) دختران خردسال و زنان يائسه 118

    نظر فقيهان دربارة حكم زنان بدون عادت ماهانه 119

    بررسي ديدگاه نخست 119

    بررسي ديدگاه دوم 121

    بررسي دليل ديدگاه مشهور 123

    صحیحة حماد بن عثمان 123

    روايت محمد بن مسلم از امام باقر(عليه السلام) 124

    حكمت وجوب رعايت عده 125

    1. برائت رحم از حمل 125

    2. فراهم آوردن زمينه رجوع 126

    3. نشانه عزاداري زن 126

    ج) بررسي عده زنان فاقد رحم 127

    1. اثبات عده 127

    استدلال به آيات 127

    پاسخ استدلال مذکور 127

    استناد به روايات 129

    2. ادله ديدگاه عدم عده زنان فاقد رحم 129

    الف) استناد به حكمت بيان شده در روايات 129

    پاسخ رابطه حكم و حكمت 130

    ب) استناد به اطلاق برخي روايات 131

    1. معتبرة محمد بن مسلم 132

    2. صحیحة حماد 132

    نتيجه‌گيري 133

    ضميمه: استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع تقليد دربارة عده 134

    ديدگاه آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(قده) دربارة عدّه زنان بدون رحم 134

    ديدگاه آيت‌الله صافي دربارة وضعيت عده زنان فاقد رحم و عادت زنانگي 134

    ديدگاه آيت‌الله مكارم 134

    فلسفه عده، عده زنان نازا يا بدون رحم 136

    سؤالات مشترك از مراجع عظام تقليد 136

    عده در موارد خاص 136

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 137

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 137

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 137

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي (ره) 137

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 138

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد تقي بهجت(ره) 138

    عده زنان فاقد رحم 138

    پاسخ آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(ره) 138

    نوع طلاق نفقه و عده در موارد خاص 138

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني (ره) 139

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه اي 139

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 139

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي(ره) 140

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 140

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد تقي بهجت(ره) 140

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 140

    عدم جواز تقليل و ازدياد مدت عده 141

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف‌الله صافي گلپايگاني 141

    عقيم‌سازي 143

    تبيين موضوع 143

    تعريف واژگان 143

    تفاوت عقيم‌سازي امروزه با اخته كردن 144

    عقيم‌سازي پزشكي 144

    لاپاراسكوپي، روش شايع عقيم‌سازي در زنان 145

    وازكتومي، روش عقيم‌سازي مردان 145

    ديدگاه‌هاي فقيهان 146

    1. ممنوعيت عقيم‌سازي 146

    2. جواز في حد نفسه 146

    3. جواز مشروط 147

    بررسي ديدگاه نخست: ممنوعيت عقيم سازي 147

    1. دلايل قرآني 147

    وجه استدلال 148

    پاسخ به استدلال مذکور 148

    2. دلايل روايي 150

    روايات حرمت اخصا (اخته كردن) 150

    روايت ابن‌عباس 150

    روايت عبدالله بن جابر 150

    نقد و بررسي 151

    3. استدلال به حرمت اضرار زدن به نفس براي حرمت عقيم‌سازي 152

    حكم تزاحم دو ضرر 155

    بررسي ديدگاه دوم: جواز في حدنفسه 155

    بررسي ديدگاه سوم: جواز عقيم‌سازي با رضايت شوهر 156

    نتيجه‌گيري 159

    ضميمه: استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع عظام تقليد 161

    حضرت امام خميني(قده) 161

    حکم جلوگيري از حاملگي 161

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(قده) 162

    حكم عقيم شدن دائمي 162

    استفتائات از آيت‌الله العظمي لنكراني(قده) 163

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي تبريزي(قده) 165

    نظرات آيت‌الله العظمي صافي گلپايگاني دربارة عقيم‌سازي 166

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله بهجت(قده) 167

    عقيم كردن زن بدون رضايت وي و شوهرش 167

    بستن لوله براي جلوگيري از خطر جاني 168

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله مكارم 168

    سؤالات مشترك از مراجع تقليد 168

    عقيم‌سازي 168

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 169

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني (ره) 169

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 169

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 170

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 170

    پاسخ مقام معظم رهبري 170

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 170

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 170

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 170

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 171

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 171

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 171

    پاسخ مقام معظم رهبري 171

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 171

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 171

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 172

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 172

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 172

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 172

    عيوب موجب فسخ نكاح 173

    تبيين موضوع 173

    تعيين اصل اولي در نكاح 174

    مفهوم اصل در لغت و اصطلاح 174

    مفهوم لزوم 175

    تبيين اصل لزوم در نكاح 177

    شرطيت عدم عيب در ضمن عقد 178

    ديدگاه‌هاي فقيهان 179

    بررسي ادله عيوب موجب فسخ نكاح 182

    الف) عيوب مشترك زوجين 182

    استدلال به صحیحة حلبي 183

    بررسي سندي 184

    بررسي دلالت حديث 184

    سه اشكال صاحب مدارك به اين حديث 184

    نقد و بررسي اشكالات مذکور 185

    ب) عيوب مختص زنان 186

    روايات شمارش‌گر عيوب زنان 186

    صحيحة عبدالرحمن بن ابي عبدالله 186

    معتبرة محمد بن مسلم 187

    معتبرة ابي الصباح كناني 187

    روايت حسن بن صالح 188

    روايات بيان‌گرفسخ نكاح به سبب زمانه و بيماري طولاني 188

    معتبرة ابي عبيده از امام باقر(عليه السلام) 191

    معتبرة داود بن سرحان 192

    ج) عيوب مختص مردان 192

    1. روايات بيان‌گر عدم توانايي جنسي مرد 192

    معتبرة ابن‌مسكان 193

    2. روايات بيان‌گر فسخ به دليلِ خصي بودن مرد 198

    موثقة سماعه 198

    3. فسخ به دليل جب مرد (نداشتن با بريده بودن آلت مردانگي) 202

    4. فسخ نكاح به دليل جنون مرد 203

    1. روايت علي بن ابي حمزه 203

    2. روايت شيخ صدوق 203

    3. روايت فقه الرضا(عليه السلام) 203

    فسخ نكاح به سبب عيوب نوپيدا 204

    بررسي ديدگاه‌ها 205

    1. حصر عيوب در عيوب مورد نص 205

    الف) نصوص و اخبار 205

    ب) اجماع 206

    ج) اصل لزوم 206

    نقد و ارزيابي ادله حصر عيوب 206

    2. تمثيلي بودن عيوب منصوصه 207

    الف) استناد به تدليس براي اثبات حق فسخ نكاح در عيوب جديد 207

    ب) قاعده (لاضرر) 210

    ج) قاعدة نفی حرج و آيه امساك به معروف 211

    شرايط و قيود فسخ نكاح به سبب عيوب موجب فسخ 212

    فوري بودن خيار در عيوب نكاح 212

    اختصاص خيار در عيوب نکاح به عدم جماع 213

    مسائل متفرقه فسخ نكاح به سبب عيوب موجب فسخ 217

    تعليق عقد نكاح 217

    اقسام اشتراط عدم عيب سابق بر عقد 218

    عيوب قبل از عقد و بعد عقد 221

    درمان يا برطرف شدن عيب و بيماري قبل از فسخ 223

    لزوم مراجعه به دادگاه 226

    ضميمه: فتاوي و ديدگاه‌هاي مراجع دربارة عيوب موجب فسخ نكاح 227

    حضرت امام خميني(قده) 227

    عدم حق فسخ زن در صورت علم به عيب مرد حين العقد 229

    اثر فسخ نکاح به موجب عدم بکارت در مهر تعيين شده 229

    ديدگاه‌هاي حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني(قده) دربارة عيوب موجب فسخ نكاح 230

    نظرات آيت‌الله صافي گلپايگاني 233

    نظرات آيت‌الله العظمي تبريزي 237

    سؤال دربارة حق فسخ به دليل بيماري صرع 238

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله صافي گلپايگاني 238

    نظرات آيت‌الله بهجت 241

    عيوب زن و مرد و حكم قضايي براي جدايي 241

    شوهري كه بچّه‌دار نمي‌شود 241

    4. زمان حدوث عيوبِ موجب خيار 242

    5. فوريّت خيار فسخ نكاح 242

    6. طلاق نبودن فسخ 243

    7. اختصاص مباشرت فسخ به صاحب خيار 243

    چند پرسش از حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 243

    اثر قابليت درمان در سقوط حق فسخ 245

    آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(ره) 246

    سئوال مشترک 246

    تأثير قابليت درمان بر عيوب موجبه فسخ نکاح؛ امکان فسخ نکاح منقطع در صورت وجود عيوب منصوصه 246

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه اي 246

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 247

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي (ره) 247

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد تقي بهجت(ره) 247

    كالبدشكافي 249

    تبيين موضوع 249

    ديدگاه‌ها 249

    دلايل حرمت كالبدشكافي 250

    1. هتك حرمت ميت 250

    2. تأخير در دفن 252

    3. حرمت کالبدشکافی همانند مثله كردن 253

    کالبدشکافي در صورت ضرورت 254

    وصيت به واگذاري جسد براي کالبدشکافي 256

    ديدگاه جواز 256

    استمرار اختيارات انسان بعد از مرگ 256

    نقد دليل مذکور 257

    اطلاق ادله وصيت 258

    نقد دليل مذکور 258

    اطلاق برخي روايات 258

    کالبدشکافي جسد ميت کافر 259

    ضميمه: استفتائات و ديدگاه‌هاي علماء و مراجع تقليد 260

    حضرت امام خميني 260

    ديدگاه‌هاي آيت العظمي فاضل لنكراني(قده) 264

    تشريح و کالبدشکافی 264

    ديدگاه‌هاي مقام معظم رهبري دربارة تشريح 268

    تشريح ميّت 268

    نظرات آيت‌الله العظمي صافي گلپايگاني دربارة کالبدشکافی و تشريح 271

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي بهجت(قده) 276

    تشريح بدن مسلمان 276

    تشريح كسي كه وصيت به تشريح نموده 276

    تشريح جسد مجهول الاسلام 277

    حرمت تشريح جسد مسلمان 277

    تشريح جسد اعدام شدگان 277

    نبش قبر براي تعيين قاتل و نجات متّهم 278

    ديدگاه‌هاي حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 278

    كالبدشكافي براي تعيين علّت مرگ 278

    ب) کالبدشکافی براي اثبات نسب 279

    ج) کالبدشکافی با عدم رضايت اولياي دم 279

    د) کالبدشکافی براي تعليم دانشجويان 280

    هـ) كالبدشكافي جنس مخالف 280

    کالبدشکافی براي تشخيص حيات 280

    سؤالات مشترك از مراجع عظام تقليد 281

    پاسخ مقام معظم رهبري 281

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل 281

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 282

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي، آيت‌الله صافي، آيت‌الله بهجت 282

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم 282

    جواز کالبدشکافي براي آموزش پزشکي 282

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي(ره) 282

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 283

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 283

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف‌الله صافي گلپايگاني 283

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 283

    قطع اعضا و جوارح بدن ميت 283

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 283

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 283

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 284

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 284

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 284

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 284

    استفتاء درباره کالبدشکافي از آيت الله محمدجواد فاضل لنکراني 284

    حکم کالبد شکافي 284

    كاهش جنين 285

    تبيين موضوع 285

    تحقق سقط جنين در كاهش چند قلويي 286

    حكم اولي كاهش جنين 286

    ادله حرمت كاهش جنين 286

    دليل اول: روايت اسحاق بن عمار 286

    دليل دوم: روايت رفاعه 287

    دليل سوم: مثل روايت عمار ساباطي 288

    دليل چهار: روايات منع ارث زن ساقط‌كننده جنين 289

    صورت‌هاي كاهش جنين 290

    الف) حرج طبيعي 290

    ب) خطر جاني براي مادر يا برخي از قل‌ها 290

    نتيجه‌گيري 297

    مرگ از روي ترحم (آتانازي) 299

    تبيين موضوع 299

    تعريف آتانازي 299

    انواع آتانازي 300

    آتانازي در اديان الهي 300

    1. آتانازي در اسلام 300

    2. آتانازي در مسيحيت 301

    3. آتانازي در يهود 301

    آتانازي در مكاتب فكري 301

    1.آتانازي درآيين هندو 301

    2. آتاناري در مكاتب سكولاريسم (دين‌گريزي و دنيامداري) 302

    3. آتانازي در مكاتب اومانسيم (اصالت بشر) 302

    4. آتانازي در مكاتب اگزيستانسياليسم(اصالت وجود) 302

    قتل مرتبط با آتانازي در قوانين مجازات اسلامي 302

    ديدگاه فقيهان دربارة آتانازي 303

    اقسام اتانازي و احکام تکليفي و وضعي آن‌ها 305

    حكم تكليفي صورت‌هاي مختلف آتانازي 305

    ادله حکم تکليفي 306

    صورت نخست 306

    صورت دوم 307

    مفهوم قيد نخست: حيات مستقر 308

    مفهوم قيد دوم: فعل ايجابي (ايجادي) 309

    حكم تكليف 309

    حكم وضعي 310

    1. سقوط حق قصاص و ديه 310

    ديدگاه دوم: عدم سقوط حق قصاص و ديه 313

    نتيجه‌گيري 314

    صورت سوم 315

    صورت چهارم 315

    حکم تکليفي نجات فرد در معرض هلاک 316

    ديدگاه نخست: عدم ضمان 317

    صورت پنجم 319

    صورت ششم 319

    نتيجه‌گيري 319

    ضميمه استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع تقليد 321

    نظر حضرت امام خميني(قده) دربارة تسريع در مرگ بيمار 321

    نظرات حضرت آيت‌الله فاضل دربارة مرگ از روي ترحم 322

    ديدگاه مقام معظم رهبري دربارة قتل از روي ترحم (اتانازي) 323

    قتل از روي ترحم (اتانازي) 323

    قتل از روي ترحم (آتانازي) 323

    حضرت آيت‌الله مكارم 324

    سؤالات مشترك از مراجع عظام تقليد 324

    پاسخ مقام معظم رهبري 325

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 325

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 325

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 325

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 325

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 325

    مرگ مغزي 327

    تبيين موضوع 327

    مفهوم‌شناسي 328

    اسباب مرگ از نظر شرعي و علمي 330

    تعريف مرگ مغزي 331

    ملاك تشخيص موضوعات 331

    حکم شک در حصول مرگ (تنقيح اصل) 332

    نقد تشبيه مرگ مغزي به جنين قبل از دميدن روح 333

    ديدگاه‌هاي فقيهان 334

    جايگاه اذن در گرفتن اعضاي ميت به مرگ مغزي 336

    ديدگاه عدم سقوط حق قصاص يا ديه 339

    ديدگاه برگزيده در حكم از بين بردن حيات از ميت مرگ مغزي 340

    از بين بردن حيات غير مستقر 341

    ديدگاه جواز 343

    جايگاه اذن ميت در گرفتن اعضا از ميت مرگ مغزي 343

    نقد ديدگاه مذکور 344

    جايگاه اذن اولياي ميت در برداشت اعضاي ميت به مرگ مغزي 344

    ديدگاه نخست: تأثير و نياز اذن اوليا 344

    ديدگاه دوم: عدم ولايت اوليا در اذن برداشت عضو 345

    احكام و مسائل بيمار مرگ مغزي 346

    حكم تجهيز و دفن 346

    محجوريت مردگان مغزي 346

    حكم ارث از ميت مرگ مغزي 347

    حكم زوجيت 348

    بطلان انواع وكالت و نمايندگي با مرگ مغزي 349

    برداشت اعضاي كافران مبتلا به مرگ مغزي 350

    احكام قابل طرح در زمینة مرگ مغزي 350

    نتيجه‌گيري 352

    ضميمه: استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع تقليد دربارة مرگ مغزي 354

    حضرت امام خميني 354

    حضرت آيت‌الله العظمي فاضل لنکراني(ره) 355

    چند پرسش از آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(قده) 356

    حضرت آيت‌الله العظمي خامنه‌اي 358

    ديدگاه‌هاي حضرت آيت‌الله العظمي سيستاني 359

    حضرت آيت‌الله العظمي تبريزي (ره) 359

    حضرت آيت‌الله العظمي بهجت(ره) 360

    حضرت آيت‌الله العظمي مکارم شيرازي 362

    حضرت آيت‌الله العظمي صافي 362

    سؤال مشترك از مراجع عظام تقليد 364

    پاسخ آيت‌الله فاضل لنکراني 364

    پاسخ آيت الله خامنه‌اي 364

    پاسخ آيت‌الله سيستاني 364

    پاسخ آيت‌الله تبريزي 365

    پاسخ آيت‌الله صافي گلپايگاني 365

    پاسخ آيت‌الله بهجت 365

    پاسخ آيت‌الله مکارم شيرازي 365

    قتل از طريق قطع دستگاه‌هاي نگهدارنده حيات نباتي در مرگ مغزي 365

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 366

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيدعلي خامنه‌اي 366

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 366

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمدتقي بهجت(ره) 366

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 366

    ملاک تحقق فوت؛ احکام حقوقي و کيفري مرتبط با مرگ مغزي 366

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 367

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 367

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 367

    برداشتن اعضاي شخص مبتلا به مرگ مغزي جهت پيوند 368

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 369

    پاسخ آيت‌الله العظمي ميرزا جواد تبريزي(ره) 369

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمدتقي بهجت(ره) 369

    استفاده از اعضاي بيماران دچار مرگ مغزي درصورت عدم رضايت اولياي دم 370

    پاسخ آيت‌الله العظمي سيد علي سيستاني 370

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 370

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمدتقي بهجت(ره) 371

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 371

    پيوند اعضاي افراد دچار مرگ مغزي به افراد نيازمند 371

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمد فاضل لنكراني(ره) 371

    پاسخ آيت‌الله العظمي لطف الله صافي گلپايگاني 371

    پاسخ آيت‌الله العظمي محمدتقي بهجت(ره) 371

    پاسخ آيت‌الله العظمي ناصر مكارم شيرازي 372

    معاينة پزشک از جنس مخالف 373

    تبيين موضوع 373

    1. نگاه کردن پزشک مرد به بدن زن نامحرم 373

    2. نگاه کردن مرد به صورت و دست زن نامحرم و بالعکس 376

    ديدگاه فقيهان دربارة اين نوع نگاه 376

    ادله جواز نظر مطلقاً (بدون فرق بين نگاه اول و نگاههاي بعدي) 377

    دلايل قرآني 377

    1. آیة شریفه (وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها) 377

    اشكال به دلالت آيه بر جواز نظر 379

    ادله روايي جواز نظر 380

    ادله حرمت نگاه به صورت مطلق 387

    دلايل قرآني 387

    1. آية شريفه (قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ) 387

    غض در لغت 388

    نتيجه‌گيري از معاني لغوي 388

    بيان احتمالات در معناي غض بصر 389

    نقد احتمالات و تبيين معناي صحيح 389

    وجه استدلال به آيه 390

    تحقيق 391

    2. (وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ...) 392

    ادله روايي 392

    وجه استدلال به اين دسته از روايات. 394

    وجه استدلال 395

    جواب 396

    وجه استدلال 397

    جواب 397

    سيره مسلمانان 398

    ادله ديدگاه تفصيل 400

    دلايل قرآني 400

    آية شريفه: (قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ) 400

    ادله روايي 401

    وجه استدلال 402

    فقه روايات تفصيل 403

    جواب از روايت 406

    نتيجه 406

    نتيجه‌گيري كلي و ديدگاه برگزيده 407

    حل مشکل 409

    پاسخ 410

    ب) راه کارهاي شرع مقدس براي مراعات بهتر و صحيح‌تر احکام نگاه 410

    3. نگاه به عورت زن و مرد 412

    4. لمس بدن زن نامحرم به وسيلة پزشک مرد و بالعکس 413

    نتيجه‌گيري 413

    5. نگاه و لمس بدن ميت توسط جنس مخالف 414

    صورت اضطرار و ضرورت 414

    تبيين ضرورت و اضطرار 416

    ضميمه: ديدگاه‌هاي مراجع تقليد دربارة معاينه توسط جنس مخالف 419

    ديدگاه حضرت امام خميني(قده) دربارة مراجعه زن به پزشك مرد 419

    جواز پرستاري زنان براي بيماران مرد 421

    جواز معاينه توسط پزشک نامحرم (نگاه و لمس حرام) 422

    استفتائات ويژه از آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني درباه مراجعه به پزشك نامحرم 422

    استفتائات ويژه از مقام معظم رهبري 429

    وظيفه پزشك مرد در مقابل بيماران زن 429

    نگاه يا لمس بدن غير همجنس توسط پزشك زن 430

    محرميّت پزشك غيرمماثل براي درمان نازائي 431

    مراجعه روستائيان به پزشك نامحرم 431

    نگاه كردن به داخل شكم بيمار نامحرم 431

    ضرورت در لمس و نظر حرام 432

    مراجعه مردان به پزشک زن از نظر شرعي 432

    مراجعه به دندانپزشك غيرمسلمان 432

    تماس بدني وسيع براي نجات شخص سرمازده 432

    تنفس دهان به دهان مصدوم نامَحرم 433

    جواز يا عدم جواز مراجعه بيمار زن به پزشک مرد 433

    نظر آيت‌الله العظمي سيستاني 434

    نگاه به آلت تناسلي بيمار 434

    نظرات آيت‌الله العظمي شبيري زنجاني 434

    استفتائات از آيت‌الله العظمي تبريزي(قده) 434

    ديدگاه‌هاي آيت‌الله العظمي صافي دربارة مراجعه به پزشك نامحرم 435

    نظرات آيت‌الله بهجت(قده) دربارة معاينه توسط پزشك نامحرم 440

    مراجعه زن به پزشك مرد و وظيفة پزشك 440

    معاينة بيمار خانمي كه جانش در خطر است 441

    مراجعه زن به پزشك مرد 442

    مراجعة زن به پزشك مرد با فقدان زن حاذق 442

    آمپول زدن توسط نامحرم 442

    سؤالات مشترك از مراجع عظام تقليد 442

    پاسخ حضرت الله فاضل لنكراني 442

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 443

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 443

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي 443

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 443

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 443

    مراجعه مردان به پزشك زن 443

    پاسخ مقام معظم رهبري 443

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 444

    رعايت موازين شرعي در آموزش پزشكي 444

    پاسخ حضرت آيت‌الله فاضل لنكراني 445

    پاسخ مقام معظم رهبري 445

    پاسخ حضرت آيت‌الله سيستاني 445

    پاسخ حضرت آيت‌الله تبريزي 445

    پاسخ حضرت آيت‌الله صافي گلپايگاني 445

    پاسخ حضرت آيت‌الله بهجت 445

    پاسخ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي 446

    مراجعه بانوان به دندان پزشک مرد 446

    پاسخ آيت‌الله فاضل لنکراني 446

    پاسخ آيت‌الله سيستاني 446

    پاسخ آيت‌الله تبريزي 446

    پاسخ آيت‌الله صافي گلپايگاني 446

    پاسخ آيت‌الله بهجت 447

    حکم مراجعة مرد به پزشک زن 447

    پاسخ آيت‌الله بهجت 447

    پاسخ آيت‌الله فاضل لنکراني 447

    پاسخ آيت‌الله خامنه اي 447

    پاسخ آيت‌الله سيستاني 447

    پاسخ آيت‌الله تبريزي 448

    پاسخ آيت‌الله صافي گلپايگاني 448

    يائسگي 449

    تبيين موضوع 449

    تعريف واژگان 449

    سن يائسگي (بررسي ديدگاه‌ها) 450

    ديدگاه نخست: نظريه پنجاه سال 451

    ديدگاه دوم: نظريه شصت سالگي 451

    ديدگاه سوم: تفصيل ميان زنان قرشي و غير قرشي 452

    ديدگاه چهارم: نظريه احتياط بين 50 تا 60 سالگي 452

    ادله ديدگاه اول 453

    صحیحة عبدالرحمن 453

    روايت سهل بن زياد 453

    ادله نظريه دوم: شصت سال 455

    دليل نخست: ادله روايي 455

    موثقة عبد الرحمن بن حجاج 455

    بررسي و تحقيق 456

    دليل دوم: قاعده امكان 458

    دليل سوم: اطلاق روايات بيان‌گر صفات خون حيض 459

    دليل چهارم: نظريات پزشكي 459

    ادله ديدگاه سوم: تفصيل بين زنان قريشي و غير قريشي 460

    مرسلة ابن ‌ابي عمير 460

    مبناي جبران ضعف سند با شهرت عملي 461

    جمع بين روايات بر اساس حجيت آن‌ها 462

    ادله ديدگاه چهارم: احتياط زنان قريشي در سن بين 50 تا 60 سالگي 463

    نتيجه و نظر برگزيده 464

    ضميمه استفتائات و ديدگاه‌هاي مراجع تقليد دربارة يائسگي 465

    حضرت امام خميني(قده) 465

    نظرات حضرت آيت‌الله العظمي فاضل لنكراني(قده) 466

    ديدگاه حضرت آيت‌الله سيستاني دربارة سن يائسگي 466

    نظر حضرت آيت‌الله تبريزي 467

    نظر حضرت آيت‌الله وحيد خراساني 467

    نظرات حضرت آيت‌الله بهجت 468

    يائسگي در سيده و غير سيده 468

    تطبيق 50 و 60 سال شمسي با قمري 468

    عدول به مراجع ديگر در مسأله يائسگي 468

    خون ديدن بعد از پنجاه سال قمري 468

    نظرات حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي دربارة يائسگي 469

    فهرست منابع 471

    فهرست آیات 505

    فهرست روایات 507

  • مقدمه: 

    با سپاس و حمد خداي متعال كه هيچ كاري بي‌خواست او به ثمر نمي‌نشيند و با درود و صلوات بر بهترين بندگان صالح آفريدگار؛ حضرت محمد صلي الله عليه وآله و خاندان پاكش عليهم السلام.

    قبل از مطالعه اين نوشتار، توجه به چند نکتة مقدماتي ضروري است.

    تعريف فقه
    فقه در لغت به معناي فهم و دانستن است، يا فقه نسبت به هر چيزي، علم به آن شيء است. فقيهان در تعريف اصطلاحي فقه گفته‌اند:

    هو العلم بالاحكام الشرعية الفرعية عن ادلتها التفصيلية؛

    فقه عبارت است از علم به احكام فرعي شرع اسلام (نه مسائل اصول اعتقادي يا تربيتي، بلكه احكام عملي) از منابع و ادلّه تفصيلي آن‌ها.

    فقيه يا پژوهش‌گر اجتهادي فقه، براي دست‌يابي به حكم حادثه و مسأله، به منابع و مدارك معتبر مراجعه مي‌كند و بر اساس قواعد مدوّن و روشن و بررسي زواياي مختلف پيرامون رخداد، با فهمي عميق و دقيق حكم آن را بيان مي‌كند و وظيفه مكلّف را تبيين مي‌سازد.

    منظور از ادلّۀ تفصيلي در تعريف فقه، منابع فقه در مكتب فقهي شيعه يعني كتاب، سنّت، اجماع و عقل است. نصوص و ظواهر قرآن كريم و سنت همان قول، فعل و تقرير معصومان عليه السلام است. اجماع، اتفاق نظر فقيهان در حكمي است و اعتبارش وابسته به كاشفيت آن از سنت و نظر معصوم عليه السلام است. منظور از عقل، ادراك و حكم قطعي عقل به حكم شرعي است كه يا بدون واسطه يا با ضميمه قاعده ملازمه از حكم شرعي كشف مي‌كند.

    اعتبار و تراز سنجش حجيت منابع ياد شده، در علم اصول بحث و بررسي مي‌شود.

    گستردگي فقه
    چه نيكو فرمود آن فقيه بزرگ كه:

    فقه، تئوري واقعي و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است.

    نیز:

    اسلام تمام جهاتي که انسان به آن احتياج دارد، برايش احکام دارد. احکامي که در اسلام آمده است، چه احکام سياسي، چه احکامي که مربوط به حکومت است، چه احکامي که مربوط به اجتماع است، چه حکمي که مربوط به افراد است، چه احکامي که مربوط به فرهنگ اسلامي است، تمام اين‌ها موافق با احتياجات انسان است.

    هم‌چنین فرمود:

    اسلام نسبت به تمام شئون مادي و معنوي انسان حکم دارد. دربارة چيزهايي که در رشد معنوي و تربيت عقلاني انسان دخيل است، احکام دارد.

    با توجه به گستردگي و شمول فقه و احكام الهي در تمام مراحل و رفتار انسان، برخي فقيهان فرموده‌اند:

    در اسلام هيچ واقعه‌اي خالي از حکم نيست، حتي ارش الخدش (دیة خراشي که شخصي بر بدن ديگري وارد مي‌کند) وآنچه امت اسلامي تا آستانه قيامت به آن نياز دارد در قوانين اسلامي پيش بيني شده است، منتها بايد تلاش کرد و آن‌ها را دريافت.

    ملا محمد امين استرابادي از پيشروان اخباريين است، اما كامل بودن احكام اسلامي و برآوردن نياز‌هاي بشري را به وسيلة دين از ضروريات دين شمرده است:

    از ضروريات مذهب اماميه آن است، که هر چه را که امت تا روز قيامت بدان نياز دارد و هر آنچه مورد نزاع دو نفر قرار مي‌گيرد، خطاب و حکمي از جانب خداي تعالي دربارة آن رسيده است؛ حتي جريمه خراش.

    هم‌چنین گفته است:

    خلو واقعة عن حکم الهي غير متصور عند اصحابنا؛

    از ديدگاه اصحاب و فقيهان، خالي بودن واقعه‌اي از حكم الهي، قابل تصور نيست.

    بيان ديدگاه‌هاي فقيهان دربارة كامل بودن فقه در تمام شئون زندگي انسان، براي اثبات گستردگي و جهان¬شمولي دين كفايت مي‌كند.

    بنابراين در ميان علوم انساني، علم فقه از گسترده‌ترين علوم اسلامي است. تاريخ آن نيز قديمي‌تر از ساير علوم است.کتاب‌هاي فراوان فقهي و ظهور بسياري از فقيهان بزرگ در طول تاريخ، نشانه‌اي از اهميت و جامعيت علم فقه است؛ گوناگوني مسائل مطرح شده در کتاب‌هاي غير قابل شمارش، حكايتي رسا از شمول فقه در تمام شئون زندگي بشر دارد، تا آن‌جا كه نمي‌توان رخدادي را يافت كه فقه، حكم شرعي آن را به كاوش و تحقيق بيان نكرده باشد.

    پويايي فقه
    پس از اثبات گستردگي بي‌بديل فقه و فراگيري آن از ديدگاه فقيهان بزرگ، توجه به نكتة باارزش ديگري اهميت فراواني دارد، و آن پويايي دانش فقه و اجتهاد است كه سبب مي‌شود تا پاسخ‌گوي مسائل پيشين و رخدادهاي پسين باشد.

    فقه بر اساس اجتهاد پويا و بالنده و بر اساس سنت‌هاي اصيل و پايه‌هاي اصول شريعت اسلام، هيچ‌گونه تعارضي با مظاهر جديد زندگي بشر ندارد و هم‌گام، پيش‌روتر از وقايع و موضوعات تازه، راه سعادت و وظيفه عملي انسان را تدوين مي‌كند.

    احكام تبيين شده بر اساس مباني و قواعد فقهي ـ اصولي، پيوندي عميق و ناگسستني با واقعيت‌هاي زندگي انسان در ابعاد مختلف دارد و تمام مسائل عقيدتي، اخلاقي، اجتماعي، تجاري، حقوقي، سياسي، كيفري و... را در بر مي‌گيرد و دربارة تمام دگرگوني‌هاي مختلف فردي و اجتماعي و پرسش‌هاي جديد، پاسخي بر طبق قاعده دارد؛ زيرا فقه بيان‌گر فرايض و احكام الهي و تعيين‌كننده وظايفِ شرعي مردم در زندگي مادي و معنوي آنان در تمام زمان‌هاست. بنابراين هم‌گام با پيشرفت جامعه و زمانه، بدون اين‌که از حيطه اصول و قواعد اجتهاد خارج شود، موضوعات جديد و نيازهاي جامعه معاصر را درك كرده و حكم آن‌ها را از منابع و متون ديني اصيل استنباط مي‌کند، اين حقيقت زماني به واقعيت مي‌پيوندد كه پژوهش‌گران و فقيهان از طريق اجتهاد مداوم و پويا به استنباط بپردازند، چون اگر غير از اين باشد از وظايف اصلي خود باز خواهد ماند. يكي از عرصه‌هاي مهم در مسائل جديد، موضوعات مربوط به فقه پزشكي است كه به گونه‌اي فراگير مي‌تواند همگان را با خود درگير کند.

    فقه پزشكي
    در فرهنگ اسلامي، طب و فقه، رابطه‌اي نزديك دارند، تعليم و يادگيري آن‌ها با هم آغاز شده و با يكديگر تعاملي مثال زدني دارند. پزشكان و بيماران با رويدادهاي مستحدث روبه‌رو مي‌شوند كه براي پاسخ صحيح به آن همه پرسش، مي‌طلبد كه فقيه با درك درستِ موضوعات جديد به تبيين احكام مستنبَط از منابع فقهي بپردازد.

    پژوهش‌گر فقه پزشكي به استنباط و تبيين احكام رويدادهايي مي‌پردازد كه به گونه‌اي با علم پزشكي، وظايف پزشكان، تكاليف بيماران، و موضوعات جديد اين عرصه، ارتباط دارند. بنابراين فقه پزشكي شامل تمام ابعاد حكمي و موضوعي مسائل پزشكي مي‌شود.

    دانشنامه فقه پزشكي
    در تعريف دانشنامه يا دايرة المعارف گفته مي‌شود كه: «دايرةالمعارف» يا «دانشنامه» مجموعه‌اي فراگير و مدوّن از اطلاعات و معارف در حوزۀ دانش بشري و يا رشته‌اي خاص است كه پاسخ گوي نيازمندي‌هاي انسان در زمينه‌هاي مختلف آن دانش مي‌باشد.

    اين اصطلاح برگرفته از واژۀ لاتين «انسيكلوپديا» (Encyclopedia) است كه در يونان باستان به موضوعات هفتگانه‌اي گفته مي‌شد كه درآن زمان پايۀ همۀ علوم به شمار مي‌رفتند؛ يعني دستور زبان، منطق، بلاغت، حساب، هندسه، موسيقي و نجوم. سپس «انسيكلوپديا» به فرهنگ و لغت‌نامه‌هاي عمومي علوم، فنون و حرفه‌ها نيز اطلاق گرديد.

    با توجه به تعريف پيش گفته، در اين مجموعه تلاش كرده‌ايم در حد توان مجموعه‌اي نسبتاً فراگير از مسائل فقه پزشكي را با روشي اجتهادي تبيين كنيم، تا شايد به اساتيد و دانش پژوهان اين رشته به طور خصوص و دانشوران فقه به طور عموم، كمكي كرده باشيم و گامي هر چند كوچك در راستاي رشد فقه و اجتهاد برداشته باشيم.

    شيوه نامه نگارش
    در اين مجموعه كه حاصل تلاش حدود سه سال نويسنده است، شيوه‌نامه‌ ويژه‌اي رعايت شده است كه نخست به تصويب شوراي عالي پژوهش مركز فقهي ائمه اطهار عليهم السلام رسيده است.

    برخي از نكات اساسيِ شيوه نگارش اين نوشتار كه مي‌تواند در انتظام بخشيدن به مطالعه خوانندگان كمك کند عبارتند از:

    موضوعات بر اساس اهميت، تازگي، كاربردي بودن، استعداد تحقيق و پژوهش داشتن و داخل بودن در موضوع فقه پزشكي، انتخاب شده‌اند.

    از آنجايي كه برخي قواعد فقهي، كاربرد گسترده و فراگير در فقه پزشكي دارند، به عنوان قواعد فقه پزشكي به اختصار كاوش و تدوين شده است تا در ساير مباحث از نتايج بررسي‌ها بهره گيريم.

    سعي شده است از تكرار مطالب، پرهيز شود و در حد امكان مطالب هر عنوان به صورت موجز تبيين شود، چون مي‌توان براي بسياري از موضوعات تدوين شده، كتابي مستقل نگاشت، اما طويل‌نويسي از موضوع اين نوشتار خارج است.

    موضوعات با توجه به عنوان انتخاب شده، به ترتيب حروف الفبا تدوين شده است تا دسترسي به آن‌ها آسان‌تر باشد.

    در موضوعات بررسي شده، پنج نکتة اساسي رعايت شده است و در پاره‌اي موارد، به نكات پيراموني مباحث اصلي پرداخته‌ايم، تا به تكميل مباحث ياد شده در طرح كمك كرده باشيم.

    الف. تيبين موضوع: در راستاي روشن شدن مركز بحث، سعي بر آن است نخست تبييني رسا از موضوع شود تا مفهوم، جايگاه و ارتباط موضوع كاوش شده با فقه پزشكي آشكار شود.

    ب. تبيين ديدگاه‌ها: در ذيل هر عنوان، پس از تبيين موضوع، مهم‌ترين ديدگاه‌هاي فقيهان آورده شده است.

    ج. بررسي ادله اقوال: در خور هر موضوع، استدلال‌ها و دليل‌هاي مطرح شده، به وسيلة صاحب‌نظران بررسي شده است. البته نظرگاه‌هاي فقيهان معاصر و پيشين بيشتر مَدِّ نظر بوده است.

    د. بيان ديدگاه برگزيده: با تبيين ادله و رد و ايراد‌هاي صورت گرفته، ديدگاه نويسنده روشن مي‌شود، ولي به اختصار پس از هر مرحله، ديدگاه مؤلّف به صراحت بيان شده است.

    هـ‌‌‌ . در راستاي غناي هر چه بيشتر، در پايان بررسي هر يك از عناوين، استفتائات و نظرات مراجع عظام تقليد آورده شده است تا خوانندگان بتوانند متن پاسخ‌هاي فقيهان را به مسائل فقه پزشكي جديد در اختيار داشته‌ باشند.

    اكنون بر خويش لازم مي‌دانم تا از رياست محترم مركز فقهي ائمه اطهار عليهم السلام حضرت آيت‌الله محمدجواد فاضل لنكراني، تشكري ويژه کنم كه با راهنمايي‌ها، حمايت‌ها، و تشويق‌هاي ايشان، اين مجموعه بدين گونه تدوين و تقديم مي‌شود. هم‌چنین تشكر و سپاس خويش را از جناب حجةالاسلام والمسلمين جناب آقاي فاضل كاشاني و معاونت پژوهش جناب آقاي دكتر مقدادي كه طي مراحل مختلف اين پروژه، بي‌همراهي ايشان كار دشوار مي‌نمود و به سامان نمي‌رسيد، اعلان نمايم.

    بلكه از همة كساني كه وقت گران‌بهاي خويش را در اختيارم گذاشتند تا براي پختگي و تكميل مباحث اين نوشته با آنان به گفت وگو بنشينم، قدرداني مي‌كنم و پاداش بي‌نهايت الهي را براي ايشان درخواست مي‌نمايم.

    محمدعلي قاسمي
    قم مقدس ـ 1392ش

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.