سایت مرکز فقهی

واژه‌نامه فقه سیاسی

سال نشر: 
1389
زبان: 
دسته بندی: 
گروه علمی: 
گروه فقه سیاسی
شابک: 
978-600-5694-09-3
قطع: 
وزیری (شومیز)
حجم صفحات: 
206
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    حكمت و حاكميت الهى و كرامت انسانى چنان اقتضا مى‌كند كه آيين رسيدن به سعادت و نظام دادن به حيات فردى و اجتماعى در اختيار او قرار گيرد و بى‌ترديد اسلام به عنوان شريعت جاودانه، و نبى‌اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امامان مكرم عليهم‌السلام به عنوان آخرين راهبران راستين كاروان بشريت در انجام رسالت الهى خويش و تبيين همه جانبه اين آيين كامياب و سرافراز بوده‌اند.

    اسلام در نگرش جامع و ژرف خود افزون بر توجه به زندگى فردى، جنبه‌هاى اجتماعى و سياسى را در نظر گرفته و تلاش كرده است كه جامعه انسانى را به سوى عادلانه‌ترين شيوه زندگى و حكومت رهنمون سازد و متناسب با آن نيز در كتاب و سنت شريف موارد فراوانى مطرح كرده است كه هر يك از آنها هنگامى كه در وادى فقه و عرصه سياست به كار گرفته شوند، شالوده «فقه الحكومه» يا فقه سياسى اسلام را بنيان مى‌نهند.

    ميراث فقهى اسلامى كه به مدد جهاد و اجتهاد هزاران فقيه با بهره‌گيرى خردمندانه از سرچشمه‌هاى معرفت دينى (كتاب و سنت) به دست آمده است، امروزه فراروى دلدادگان و دغدغه‌دارانى است كه از يك سو پاى در اين تراث ديرپا دارند و از سوى ديگر در پى تدوين نظام‌نامه‌اى هستند كه با لحاظ كردن مقتضيات عصر، فقه سياسى اسلام را عرضه كند.

    روشن است كه بهره‌گيرى از چنين گنجينه‌اى نيازمند بازپژوهى و بازنگرى توأم با بهره‌گيرى از شيوه‌ها و ابزارهايى چون دانشنامه‌ها، فرهنگ‌نامه‌ها و واژه‌هايى است كه زمينه را براى كاوش‌هاى علمى پژوهشگران و فرهيختگان فراهم مى‌آورد.

    گستردگى منابع و متون دينى وپراكندگى مباحث فقهى مرتبط با سياست و حكومت، كار تهيه و تدوين واژه‌نامه‌اى كه بتواند نيازهاى پايه را براى آشنايى با فقه سياسى اسلامى برآورده نموده و علاقه‌مندان را در دست‌يابى به اين آگاهى‌ها يارى دهد، دشوار مى‌سازد. ليكن با تلاش ستودنى محققان ارجمند حجت الاسلام والمسلمين على‌اصغر مرادى و جناب آقاى اباصلت فروتن و مساعدت مركز فقهى ائمه اطهار عليهم‌السلام (كه با اهتمام مرجع عاليقدر حضرت آيت الله‌ العظمى فاضل لنكرانى قدس‌سره بنيان نهاده شده) اين مهم هموار گرديد.

    در تدوين اين اثر سعى بر آن بوده كه آن دسته واژگانى كه با مباحث و موضوع‌هاى سياسى در ارتباط بوده و درمنابع دينى ما از بسامد بالاترى برخوردارند در دسترس مخاطبان گرامى قرار گيرد، نويسندگان با كوشش و جست‌وجوى طولانى در منابع متعدد فقهى و بهره بردن از ديدگاه‌هاى انديشمندان اسلامى، واژه‌نامه‌اى را شكل داده‌اند كه بى‌شك مورد مراجعه فقه‌پژوهان و دانشوران علوم سياسى قرار خواهد گرفت، به ويژه آن كه به منظور آگاهى‌بخشى بيشتر، منابع متعددى براى هر واژه در پاورقى ذكر شده است.

    با اين همه، كتاب حاضر به عنوان نخستين فرهنگ واژه‌هاى فقه سياسى گردآورى و عرضه شده است و بى‌گمان چنين تلاشى خالى از كاستى، و مصون از اشكال نخواهد بود. اميدواريم كه اين كتاب بتواند در غنى كردن ادبيات فقه سياسى و فراهم‌سازى بستر مناسب براى پژوهش‌ها و مطالعات بيشتر گامى مؤثر بوده ومورد استقبال شايسته قرار گيرد.

    معاونت پژوهشى مركز فقهى ائمه اطهار عليهم‌السلام ضمن سپاس از نويسندگان گرامى كه با همت والا اين اثر علمى را سامان داده‌اند، از ديگر انديشمندانى كه در شكل‌گيرى و انتشار آن نقش داشته‌اند، از جمله: آيت الله‌ محمدجواد فاضل لنكرانى (رياست مركز)، حجت الاسلام والمسلمين محمدرضا فاضل كاشانى (مدير مركز)، حجت الاسلام والمسلمين

    دكتر منصور ميراحمدى (ارزياب علمى) و حجت الاسلام والمسلمين سيد احمدرضا حسينى الست (ارزياب علمى) تقدير و تشكر مى‌نمايد.

    محمد مهدى مقدادى ـ معاون پژوهشى

  • فهرست مطالب: 

    الف

    اجتهاد / 19

    احتكار / 20

    احزاب / 20

    احكام حكومتى / 21

    احكام سلطانى / 21

    احكام فتوايى / 22

    احكام ولايى / 22

    اختلاس / 23

    اخوت اسلامى / 23

    اراضى / 24

    اراضى تضعيفى يا تغلبى / 25

    اراضى سواد / 25

    اراضى صلح / 26

    اراضى طوع / 26

    اراضى فى‌ء / 27

    اراضى مغنومة / 27

    اراضى مفتوحة العنوة / 27

    اراضى موات / 28

    ارتداد / 29

    ارتزاق قاضى / 30

    ارض عرب / 30

    استتابه / 30

    استجاره / 31

    استخبارات عامه / 31

    استخلاف / 32

    اصحاب ردّه / 33

    اعتزال / 34

    اعتلاء / 34

    اعرابى / 35

    اعراض / 35

    اعراض از وطن / 36

    اعوان ظلمه / 36

    اقامتگاه / 37

    اقامه حدود / 37

    اقطاع / 37

    اقطاع ارفاقى / 39

    اقطاع استقلالى / 39

    اقطاع تمليكى / 39

    اقليتهاى دينى / 40

    امارت / 40

    امارة الأستكفاء / 40

    امارة الأستيلاء / 41

    امارة الخاصّه / 42

    امارة العامّه / 42

    ام المؤمنين / 43

    امامت / 43

    امامت اصلى / 44

    امام جماعت / 44

    امام جمعه / 44

    امان (استيمان) / 45

    امّت / 46

    امت واحده / 47

    امر به معروف و نهى از منكر / 47

    املاك / 48

    امنيت / 49

    امنية العيون / 50

    امير / 50

    اميرالأمراء / 50

    اميرالحاج / 51

    اميرالمؤمنين / 51

    امير المسلمين / 52

    امين‌السوق / 52

    انصار الله‌ / 52

    انفال / 53

    اولوالامر / 54

    اهل البغى / 54

    اهل الجماعة / 54

    اهل حل و عقد / 54

    اهل نص و تعيين / 55

     

    ب

    بدعت / 56

    بريد / 57

    بطانه / 57

    بغات / 58

    بيت‌المال / 59

    بيعت / 60

    بيعة النساء / 61

     

    پ

    پناهندگى سياسى / 62

     

    ت

    تابعيت / 63

    تأليف قلوب / 64

    تجاوز / 64

    تشيع / 65

    تعرب / 66

    تعزير / 66

    تقيّه / 66

    توريه / 67

    تولّى و تبرّى / 68

     

    ج

    جامعه دينى / 70

    جامعه مدنى / 70

    جبايه / 71

    جرم سياسى / 72

    جزيه / 72

    جوايز سلطان / 73

    جهاد / 73

    جهاد ابتدايى / 74

    جهاد دفاعى / 75

     

    ح

    حاجب / 76

    حاكميت / 76

    حجابت / 77

    حجة الوداع / 77

    حدود / 78

    حربى / 78

    حريّت / 78

    حزب الله‌ / 79

    حسبه / 80

    حق / 81

    حق الناس / 81

    حق تسخير / 82

    حق جوار / 83

    حكم / 83

    حكميت / 84

    حكومت / 84

    حكومت دينى / 85

    حكومت فقهى / 86

    حكومت مطلقه / 86

    حلف / 87

    حلف الفضول / 87

     

    خ

    خراج و مقاسمه / 89

    خلافت / 90

    خلفاى راشدين / 91

    خليفه / 91

    خمس / 92

    خوارج / 93

     

    د

    دار الاستضعاف / 94

    درالاستيفاء / 95

    دارالاسلام / 95

    دارالامارة / 96

    دارالامان / 96

    دارالبحرة / 97

    دارالبغى / 97

    دارالجلال / 98

    دارالحرب / 98

    دارالحكومة / 99

    دارالحياد / 99

    دارالخراج / 99

    دارالخلافة / 99

    دار الذمّه / 100

    دارالردّه / 100

    دارالشورى / 101

    دارالصلح / 101

    دارالظلم / 101

    دارالعدل / 102

    دارالعهد / 102

    دارالقضاء / 103

    دارالموادعه / 103

    دارالهجرة / 103

    دارالهدنه / 104

    دبير / 105

    دعوت / 105

    دفاع مشروع / 106

    دموكراسى / 107

    ديوان / 108

    ديوان اشراف / 109

    ديوان الجند / 109

    ديوان المظالم / 110

    ديوان صدقات / 110

     

    ذ

    ذات‌الفضول / 111

    ذوالهجرتين / 112

     

    ر

    رب / 113

    رباطه در حكومت جائر / 114

    رِدء / 114

    رزق / 114

    رشوه / 115

    رعيت / 115

    ركن الاسلام / 116

    روابط سياسى / 116

     

    ز

    زكات / 118

    زندان / 119

     

    س

    سابّ النّبى / 120

    سبق و رماية / 120

    سپاه / 121

    سجن / 122

    سفير / 122

    سلطان / 122

    سيادت اسلام / 123

    سياست بى‌طرفى / 124

    سياست دينى / 124

    سيف الاسلام / 124

    سيف‌الله‌ / 124

     

    ش

    شارات الخلافه / 125

    شرطه / 126

    شعائر اسلامى / 126

    شناسايى / 127

    شور / 128

    شيخ الاسلام / 129

     

    ص

    صدقات و اوقاف جاريه / 130

    صلح / 131

    صمت / 131

     

    ض

    ضياع / 132

    ط ، ظ / 134

    طلقاء / 134

    ظلم زدائى / 134

     

    ع

    عتق و فك رقبه / 136

    عدالت / 137

    عشر / 138

    عطاي / 138

    عفو عمومى / 139

    عميد بنى‌اميه / 139

     

    غ

    غلول / 140

    غنيمت / 140

    غيله / 141

     

    ف

    فتك / 142

    فداء / 143

    فدك / 143

    فى‌ء / 144

     

    ق

    قاسطين / 146

    قاضى‌القضاة / 147

    قاضى مظالم / 147

    قاعدين / 148

    قانون اسلامى / 149

    قبيله / 149

    قطاع الطريق / 150

    قطايع الملوك / 150

    قطع روابط سياسى / 151

     

    ك

    كاتب / 152

    كتّاب وحى / 153

    كتب ضلال / 153

     

    ل

    لقيط دارالذّمه / 155

    لواء و رأية / 156

     

    م

    مارقين / 157

    مال الله‌ / 157

    مال‌السلاح / 158

    مالكيت / 158

    مالكيت امام / 159

    ماههاى حرام / 159

    مباحات عامه / 160

    مبطلين / 160

    متّنبى / 160

    محاربه / 161

    محتسب / 162

    محنت / 162

    مداهنه / 163

    مرابطه / 163

    مرباع / 164

    مرتد / 164

    مرتزقه بيت‌المال / 164

    مرجئه / 165

    مساوات / 165

    مستأمن / 166

    مسجد / 167

    مشاطره و مقاسمه / 167

    مشتركات / 167

    مشروعيت / 168

    مصادره / 168

    مصلحت / 169

    معادن ظاهرى و باطنى / 169

    معين الاسلام / 170

    مقصوره / 170

    مل / 170

    مناطق محرّمه / 171

    منافق / 171

    موالى قوم / 171

     

    ن

    نائب الحكومة / 173

    نابته / 173

    ناكثين / 173

    نسى‌ء / 174

    نظام ادارى / 174

    نفى سبيل / 175

    نقابت خاصه / 176

    نقابت عامه / 176

    نقيب / 177

    نقيب السادات / 177

    نقيب و عريف / 178

    نگهبان / 178

     

    و

    واقعه غدير خم / 179

    وحدت‌اسلامى / 180

    وزارت / 180

    وزارت تفويض / 181

    وزارت تنفيذ / 181

    وطن / 181

    ولاء / 182

    ولايت‌دار / 183

    ولايت‌عهدى / 183

    ولايت فقيه / 183

     

    ه

    هجرت / 185

    همزيستى مسالمت‌آميز / 186

     

    ى

    يوم البيعة / 187

    يوم الخميس / 187

  • مقدمه: 

    يكى از آرزوهاى ديرين بشر در طول تاريخ، دستيازى به حكومتى بر پايه حق و عدل بوده است. انبياى الهى و جانشينان صديق آنان در اين راه مقدس پيشگام و در راه برپايى چنين حكومتى مطلوب به شهادت رسيده‌اند. اسلام از آغاز، پيروان خود را به تشكيل حكومتى صالح در جهت تحقق بخشيدن به آرمان فطرى بشرى تشويق؛ بلكه تكليف نموده است. دوره تأسيس حكومت و نحوه اداره آن در اسلام، به زمامدارى پيامبراسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله‌وسلم باز مى‌گردد؛ ولى نخستين سند مدون، جامع و ارائه‌كننده راه‌كار در اداره حكومت، كتاب شريف نهج البلاغه، يادگار جاويدان امام على عليه‌السلام است كه هر فرازى از آن، راهگشائى بس بزرگ در سياست، حكومت و نحوه اداره جامعه اسلامى است؛از

    جمله، عهدنامه مالك اشتر كه سياست داخلى، خارجى و روابط بين‌الملل در آن به طور مبسوط بيان گرديده است. امامان معصوم عليهم‌السلام نيز با وجود محدوديت فراوان، تا حد امكان به اين گونه از مطالب پرداخته‌اند. اما با كمال تأسف و در گذر زمان، جامعه اسلامى با داشتن تعاليم عاليه الهى و برخوردارى از فقه غنى و جامع، از دستيابى به حكومتى در خور شأن مسلمين بازمانده است. انديشمندان و صاحب نظران اسلامى نيز در قرنهاى مختلف همچون فارابى (م 339ه. ق.)، خواجه نصير طوسى (م672 ه.ق.)، ابن خلدون (م 807 ه.ق.) و ابن تيميه (م 728 ه.ق.) و... نتوانسته‌اند تصويرى روشن و مشخصى از نظام سياسى اسلام ارائه دهند. فقها نيز به دلايلى مختلف، فلسفه سياسى‌اسلام را در قالب مباحث اعتقادى و حقوق سياسى در ابواب مختلف فقه به صورت فرعى و جانبى مطرح نموده و در نتيجه نتوانسته‌اند فقه سياسى را به عنوان يك نظام حقوقى مستقل به جهانيان عرضه بدارند.تنها كتابى كه در قرن اخير به بخشى از مباحث فقه سياسى،به طور مستقل، پرداخته است، كتاب «تنبيه الامة و تنزيه‌الملّة» از ميرزاى نائينى است كه متأسفانه از سوى فقهاى معاصر، مورد استقبال لازم قرار نگرفته است. البته پيشتر، فقهاى بزرگى، همچون مرحوم بحرالعلوم سيدطباطبائى در بلغة الفقيه، مرحوم احمد نراقى در عوائد الأيام، مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطاء در كشف‌الغطاء و... به طور پراكنده مباحثى از فقه سياسى را تحت عنوان «الاحكام السلطانيه»،«كتاب الحسبه»،«السير» و «كتاب الجهاد» مطرح و بر آن استدلال نموده‌اند؛نظير الاحكام السلطانيه ماوردى، الاحكام السلطانيه قاضى ابويعلى، معالم القربه فى‌احكام‌الحسبه ابن‌اخوة،الحسبه فى الاسلام ابراهيم دسوقى، كتاب السّير ابن مسكويه، كتاب السّيرابن طاهرحسين رازى،السّيرالكبير محمدبن حسن شيبانى، ولى هرگز كافى نبوده‌است.

    در دو دهه اخير، هر چند مباحث فقه سياسى مورد توجه بيشترى قرار گرفته و كتب نسبتا جامعى در اين زمينه تأليف گرديده و راه را براى پژوهش بيشترى مهيّا نموده است؛

    با اين حال، با توجه به نياز روز افزون جامعه به مسايل فقه سياسى و ضرورت بحث و بررسى در جنبه گوناگون آن، به نظر مى‌رسد جاى كتاب مدوّنى كه واژه‌ها و اصطلاحات فقه سياسى را يكجا در خود گرد آورده باشد خالى است. بدين منظور، در مدت زمانى نسبتا طولانى، با تتبّع و تفحص در منابع متعدد فقهى، از انديشمندان شيعه و اهل سنّت، اين اثر گرد آورى و به محضر جامعه علمى و اسلامى تقديم مى‌گردد. در اين‌جا، جهت تنوير افكار خوانندگان محترم و استفاده هر چه بيشتر از كتاب حاضر، به نكاتى چند اشاره مى‌گردد.

    1. تحقيق هر واژه بر محور ذيل بوده است:

    الف ـ تعريف معناى لغوى و اصطلاحى.

    ب ـ ريشه يابى واژه و بيان نمونه‌هاى تاريخى.

    ج ـ ذكر فونتيك واژه‌ها و معادل انگليسى آن.

    2. واژه‌ها و اصطلاحات به كار رفته در اين كتاب نيز همانند ديگر فرهنگ‌هاى فارسى، به ترتيب حروف تهجى (الفبايى) است و بايستى به حروف اول آن توجه شود، خواه شروع آن با حروف زائد باشد مانند «استخلاف» و يا بدون آن مانند «خلافت».

    3. شمارى از واژه‌ها هر چند، به ظاهر، مفهوم سياسى ندارند ولى به دليل دارا بودن بار سياسى و نقش اساسى آن در اداره حكومت، حقوق سياسى و اساسى جامعه به عنوان واژه سياسى تلقى شده و از آن استفاده گرديده است؛ نظير واژه‌هاى اجتهاد و احتكار.

    4. به منظور تلفظ صحيح و آشنايى با اين واژه‌ها در ديگر فرهنگها فونتيك (Phonotìc) هر يك از لغات در مقابل آن نوشته شده و معادل انگليسى آن نيز در پاورقى آمده است. لازم به ياد آورى است فونتيك واژه‌ها بر گرفته از كتاب «فرهنگ معين» اثر مرحوم دكتر محمد معين و معادل انگليسى آن از كتاب «فرهنگ اصطلاحات علوم و تمدن اسلامى» از انتشارات آستان قدس رضوى و كتاب «فرهنگ دانشگاهى يادواره» اثر محمد ساعتچى اقتباس گرديده است.

    5. علامت (ر.ك) جهت ارجاع به واژه‌هاى مترادف يا توضيح بيشتر است.

    6 . نگارش كتاب همانند ديگر فرهنگها بر پايه اختصار است، ولى به منظور آگاهى بيشتر خوانندگان محترم، در پاورقى، براى هر واژه منابع متعددى ذكر شده است.

    كتاب حاضر، چون نخستين اثر مدون در زمينه فرهنگ واژه‌هاى فقه سياسى است، گرد آورى واژه‌هاى پراكنده و تدوين فرهنگى با اين شيوه، خالى از اشكال نخواهد بود. اميد است اساتيد بزرگوار و دانش‌پژوهان گرامى، كاستى‌هاى كتاب را به ديده اغماض نگريسته و از نظريات اصلاحى خود، جهت به كارگيرى آن در چاپ‌هاى بعدى دريغ نفرمايند.

    در پايان بر خود لازم مى‌دانيم تا از رياست محترم مركز فقهى ائمه اطهار عليهم‌السلام استاد معظم حاج شيخ محمدجواد فاضل و معاونت پژوهشى اين مركز و همه عزيزانى كه در چاپ اين اثر، ما را يارى كرده‌اند، تشكر وقدردارى نماييم.

    على اصغر مرادى

    اباصلت فروتن

    12 / 11 / 80

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.