سایت مرکز فقهی

درآمدی بر فقه اجتماعی

سال نشر: 
1400
زبان: 
گروه علمی: 
فقه اجتماعی
شابک: 
978-600-388-150-1
قطع: 
رقعی
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    دانش فقه از جمله علوم هنجاری و تجویزی است که به منظور تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی از کتاب، سنت، عقل و اجماع بهره‌مند می‌شود. این دانش که محصول سال‌ها تلاش فقهاست، مراحل و ادوار مختلفی را طی نموده تا در عصر حاضر بدین شکل منظم، مورد استفاده قرار گرفته است.

    فقه موجود با توجه به شرایط و عوامل مختلفی از جمله دور بودن فقها از مناصب حکومتی و مرجعیت علمی تا مرجعیت سیاسی فقها در قرون مختلف، بیشتر با رویکرد فردی تنظیم شده و ابواب آن بر این اساس شکل گرفته است. اگر چه مباحث اجتماعی و حکومتی در مباحث فقهی آنها موجود است؛ اما با شکل‌گیری انقلاب اسلامی و نیازهای قرن حاضر و پاسخگو بودن فقه جواهری، ضرورت دارد که این نیازها با رویکردی اجتماعی مورد توجه فقها قرار گیرد و بر این اساس پاسخ‌های مناسب با شرایط اجتماعی و با همان روش اجتهاد جواهری صورت پذیرد.

    با توجه به بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و ضرورت نظام‌سازی در عرصه‌های فقه اجتماعی؛ می‌بایست رویکرد اجتماعی به فقه، اصول و مباحث مربوط به تفقه با نگاه اجتماعی بیشتر مورد توجه جامعۀ علمی و حوزوی قرار گیرد تا زمینۀ تمدن نوین اسلامی فراهم گردد.

    امروزه برای به چالش کشیدن تمدن غرب و رسیدن به تمدن اسلامی، چاره‌ای جز نظام‌سازی در حوزه‌های فقه اجتماعی نظیر فقه فرهنگ و روابط اجتماعی، فقه مدیریت شهری، شهرسازی و معماری، فقه رسانه و هنر، فقه محیط زیست، فقه حکومتی و ... نداریم و برای رسیدن به این هدف، چاره‌ای جز رویکرد اجتماعی به مباحث وابواب فقهی و تأسیس ابوابی جدید نداریم.با توجه به اینکه یک اثر مستقل و منسجم در زمینه فقه اجتماعی و تأثیر جامعه و زمینه های اجتماعی بر فقه و مباحث مربوطه به آن وجود نداشت، تدوین یک کتاب مستقل لازم به نظر می رسید. از این‌رو با توجه به اینکه تولید ادبیات در زمینه مباحث مربوط به فقه اجتماعی از وظایف جامعۀ علمی و حوزوی به‌شمار می‌رود، این کتاب برای توسعۀ مباحث مربوط به چیستی فقه اجتماعی، بیان مؤلفه‌های تفقه با رویکرد اجتماعی و تعامل فقه وجامعه مباحثی را مورد بررسی قرار داده است.

  • فهرست مطالب: 

    مـقـدمـه    23
    فصل نخست: کلیات / 29

    جایگاه دانش فقه در طبقه‌بندی علوم    31
    1. ماهیت فقه    32
    2. انواع طبقه‌بندی علوم و جایگاه فقه در آنه    34
    2ـ1. طبقه‌بندی علوم از منظر روایات    34
    2ـ2. طبقه‌بندی علوم از منظر متکلمان    35
    2ـ3. طبقه‌بندی علوم از منظر عرف    36
    2ـ4. طبقه‌بندی علوم از منظر فلاسفه    38
    3. نسبت فقه و کلام    41
    4. رابطۀ رویکردهای فوق    43
    5. ظرفیت انتقادی فقه    45
    6. غایت فقه    47
    جمع‌بندی    48
    مبـانـی علـم فـقه    51
    1. علم کلام و نسبت آن با علم فقه    53
    1ـ1. موضوع علم کلام و تحولات تاریخی آن    54
    1ـ2. غایت و روش علم کلام    57
    1ـ3. جایگاه علم کلام    58
    الف) کلام به مثابه علم نظری    58
    ب) کلام به مثابه علم عملی    59
    2. مبانی هستی‌شناختی علم فقه    61
    2ـ1. اثبات وجود خد    61
    2ـ2. اثبات عدل و معاد    61
    2ـ3. اثبات موضوع علم فقه    62
    3. مبانی انسان‌شناختی علم فقه    63
    3ـ1. جاودانگی انسان    63
    3ـ2. هدف‌مند بودن انسان    63
    3ـ3. لزوم تکلیف    64
    3ـ4. لزوم بعثت انبیاء    64
    3ـ5. عصمت پیامبر    64
    3ـ6. اجتماعی بودن انسان    65
    4. مبانی معرفت‌شناختی علم فقه    67
    4ـ1. مصونیت قرآن از تحریف    67
    4ـ2. مصونیت سنت از خط    67
    4ـ3. حجیت عقل    67
    4ـ4. ملاکات احکام و حجیت قول امام    68
    4ـ5. تاریخی نبودن قرآن    68
    4ـ6. تعریف دین    69
    4ـ7. نسبت فقه و اخلاق    69
    4ـ8. غایت فقه    70
    4ـ9. زمان و مکان    70
    4ـ10. عرصه‌های فقهی تأثیرگذار    70
    الف) فقه سیاسی    71
    ب) فقه قضایی    72
    ج) فقه اقتصادی    73
    د) فایدۀ توجه به این عرصه‌ه    74
    5. مبانی روش‌شناختی علم فقه    74
    6. ثمرۀ بحث از مبانی    75
    جمع‌بندی    75
    چیستی فقه اجتماعی    77
    1. ماهیت فقه اجتماعی    77
    2. فقه اجتماعی عام و فقه اجتماعی خاص    81
    3. تکالیف اجتماعی    83
    3ـ1. تکالیف فردی و تکالیف اجتماعی    84
    3ـ2. تمایز بین تکالیف اجتماعی و تکالیف فردی    85
    4. موضوع فقه اجتماعی    86
    5. تفاوت فقه فردی و فقه اجتماعی    87
    6. پیشینۀ فقه اجتماعی    90
    7. مسائل کلان فقه اجتماعی    92
    7ـ1. مسائل فقه اجتماعی در حوزه زنان و خانواده    92
    7ـ2. مسائل فقه اجتماعی در حوزه ورزش    93
    7ـ3. مسائل فقه اجتماعی در حوزه شادی و اوقات فراغت    93
    7ـ4. مسائل فقه اجتماعی در حوزه محیط زیست    94
    7ـ5. مسائل فقه اجتماعی در حوزه شهرسازی و معماری    94
    7ـ6. مسائل فقه اجتماعی در حوزه فرهنگ    94
    7ـ7. مسائل فقه اجتماعی در حوزه گردش‌گری    95
    7ـ8. مسائل فقه اجتماعی در حوزه ترافیک    96
    7ـ9. مسائل فقه اجتماعی در حوزه مدیریت شهری    97
    جمع‌بندی    98
    روش‌شناسی فقه اجتماعی    99
    1. عقل    100
    2. نقش و جایگاه حاکم اسلامی    103
    2ـ1. اقسام احکام    104
    2ـ2. شرایط صدور حکم حکومتی    106
    2ـ3. جایگاه و اختیارات حاکم و حکومت اسلامی در جامعه    109
    2ـ4. تفاوت دو دیدگاه    114
    3. قواعد فقهیه و فقه اجتماعی    115
    3ـ1. قاعدۀ نفی سبیل    116
    3ـ2. قاعدۀ حرمت اعانه بر اثم    116
    3ـ3. قاعدۀ الزام    117
    3ـ4. قاعدۀ عدم جواز اختلال نظام    118
    3ـ5. قاعدۀ حرمت افساد در زمین    119
    4. روش تجمیع ظنون یا روش انضمامی    120
    جمع‌بندی    121
    فصل دوم: تعامل فقه و جامعه / 123

    فقه و زمینه‌های اجتماعی    125
    روابط فقه و زمینه‌های اجتماعی    127
    1. تأثیر اجتماع در فهم ملاكات احكام    128
    پیش‏فرض‌هاى كلامى ملاكات شرعى    128
    2. تأثیر اجتماع در موضوع    131
    2ـ1. رابطۀ حكم و موضوع    131
    2ـ2. اقسام موضوع    132
    2ـ3. چگونگى تأثیر اجتماع در موضوعات    132
    3. تأثیر اجتماع در مصداق موضوع    134
    4. تأثیر اجتماع در حكم شرعى    135
    4ـ1. تقسیمات حكم شرعى    135
    4ـ2. نقش ساختارها و عوامل اجتماعى در احكام شرعى    136
    5. تأثیر زمینه‌های اجتماعی در فهم نصوص فقهى    137
    انواع تأثیرات زمینه‏هاى اجتماعى در درك نصوص فقهى    139
    6. تأثیر زمینه‌های اجتماعی در روش‏شناسى و منابع استنباط فقهى    140
    انواع منابع فقهى متأثر از زمینه‌های اجتماعی    142
    7. تأثیر زمینه‌های اجتماعی در توسعۀ قلمرو فقه    145
    انواع تأثیرات فقه بر اجتماع    145
    جمع‌بندی    148
    فقه و فهم اجتماعی    149
    1. حجیت ظهور    151
    انواع ظهور    152
    دلالت لفظی قراردادی    152
    دلالت لفظی سیاقی    152
    2. بُعد اجتماعی فهم نص    153
    3. شرایط حجیت مناسبت میان حکم و موضوع    157
    3ـ1. نبود نص صریح بر خلاف مناسبت    158
    3ـ2. به حد ظهور رسیدن    158
    4. فهم اجتماعی و قیاس    159
    5. قاعدۀ به‌کارگیری فهم اجتماعی نص    159
    5ـ1. احکام تأسیسی و امضایی    160
    5ـ2. احکام برآمده از نص و ظاهر    162
    5ـ3. احکام مربوط به طبیعت انسانی، حیثیت اجتماعی و احکام آلی    162
    6. گستره و کاربرد نظریۀ فهم اجتماعی نصوص    163
    6ـ1. احکام شرعی برآمده از نصوص قطعی    164
    6ـ2. احکام شرعی برآمده از متون ظاهری با موضوع طبیعت انسانی    164
    6ـ3. احکام شرعی مبتنی بر متون ظاهری با موضوع مصالح اجتماعی انسان    164
    الف) زکات فطره    165
    ب) احتکار    166
    ج) خیار تأخیر    167
    7. احکام شرعی آلی    168
    7ـ1. طهارت اهل کتاب    169
    7ـ2. مدت وصول به یقین    170
    8. کارکرد نظریه فهم اجتماعی    170
    جمع‌بندی    171
    تفقه با رویکرد اجتماعی همراه با تعبد به نصوص دینی    173
    1. زمینۀ تاریخی کم‌رنگ شدن تفقه با رویکرد اجتماعی    175
    2. مؤلفه‌های تفقه با رویکرد اجتماعی    178
    2ـ1. توجه به فضای صدور روایت    178
    توجه ویژه فقها به فضای اجتماعی صدور روایات    181
    2ـ2. نقش علم در استنباط    185
    2ـ3. داشتن نگاه نظام‌مند و توجه به حکمت احکام    186
    2ـ4. اهمیت عنصر زمان و مکان در زمان صدور فتو    188
    2ـ5. اهمیت عنصر مصلحت    189
    2ـ6. توجه به سیره اجتماعی پیامبر اسلام و امامان معصوم    191
    جمع‌بندی    191
    کارکردهای فقه اجتماعی    193
    1. تنظیم رفتارهای اجتماعی بر اساس هنجارهای فقهی    193
    2. تقویت سرمایه اجتماعی    194
    2ـ1. بُعد سیاسی    197
    2ـ2. بُعد اقتصادی    199
    الف) وقف    199
    ب) زکات و انفاق    200
    2ـ3. بُعد اجتماعی    203
    الف) امر به معروف و نهی از منکر    203
    ب) اخوت و برادری اسلامی بین افراد جامعه    208
    ج) احسان به والدین وصله رحم    210
    آسیب‌ها    211
    3. نظام‌سازی در مسائل اجتماعی    211
    3ـ1. تعریف نظام    212
    3ـ2. دفع یک توهم    214
    4. ایجاد تمدن نوین اسلامی    217
    جمع‌بندی    222
    بایسته‌های توسعۀ فقه اجتماعی    225
    1. لزوم بازنگری در موضوع فقه    226
    2. گسترۀ دین و فقه اجتماعی    230
    3. بازنگری در عقاب و ثواب فردی    232
    4. توجه به فقه اهداف    234
    5. لزوم بازنگری در ابزار و روش    239
    6. بازنگری در برخی از اصول عملیه    241
    7. بازسازی ساختار فقه موجود    242
    7ـ1. بخش عبادات    243
    7ـ2. بخش اموال    243
    الف) اموال عمومی    243
    ب) اموال خصوصی    243
    7ـ3. بخش سلوک و آداب و رفتار شخصی    244
    8. لزوم توجه به نظام‌سازی فقهی فراتر از احکام و فتاوای گزاره‌ای    248
    9. ضرورت بازبینی قواعد موجود و تأسیس قواعد متناسب    250
    10. بازنگری در نسبت فقه اجتماعی با علوم اجتماعی موجود    253
    11. برنامه‌ریزی بلندمدت    256
    12. جرأت و جسارت علمی    257
    13. رفع توهم جدایی فقاهت و سیاست    259
    14. آسیب‌شناسی فقه اجتماعی    261
    جمع‌بندی    263
    فهرست منابع    267

  • مقدمه: 

    حمد و ثنای بی‌انتها و شکر و سپاس بی‌نهایت آفریدگار زمین و آسمان را که حیات و وجود هر موجود رشحه‌ای از رشحات بحار وجودش است و اوراق چمن صفحاتی از کتابِ وصفِ جمال و زیبایی‌اش، و صلوات زاکیات و تحیات نامیات بر رسول مهر و رحمت، گشایندۀ درهای بسته و آشكاركنندۀ حق با برهان، محمّد مصطفی(صلي‌الله‌عليه‌وآله) و خاندان پاك و گرامی‌اش.

    بی‌گمان، دانش، چراغ راه سعادت، والایی و رفعت آدمی است و افروختن آن نیازمند كاوش‌های پیاپی پژوهشگرانی است كه دل در گرو آگاهی انسان و توانمندسازی وی دارند. بدیهی است این مهم، بدون شناخت ابزارها و مهارت‌های لازم امكان‌پذیر نیست. در كنار این مهارت‌ها و ابزارها، شناخت مسائل، دغدغه‌ها و نیازهای دانشی در دستیابى به اندیشه‌ها و افكار جدید از ضروریات تحقیق و پژوهش است كه گاه، پیش‌بردن مطالعات بدون بهره‌جُستن از آن‌ها دشوار است.

    پس از پیروزی شكوهمند انقلاب اسلامی و حاكمیت دین در عرصه‌های اجتماعی، رسالت حوزه‌های علمیه دو چندان شده است؛ چرا كه نظام اسلامی برای تأمین پشتوانه دیدمانی و نظری خود به منظور تصمیم‌گیری و اجرا باید مبانی علمی لازم را در اختیار داشته باشد. تحقق این امر مستلزم پژوهش‌های دقیق، جامع و سامان‌مند در راستای كشف و بازآفرینی آموزه‌های اسلام و نظام‌های اجتماعی آن است و «فقه» ـ به عنوان تجلّی عینی دستورهای شریعت ـ ظرفیت پاسخگویی به نیازهای فردی، اجتماعی و حاکمیتی را داراست. بدین منظور، مرکز فقهی ائمّه اطهار(عليهم‌السلام) که به اهتمام مرجع فقید شیعه، حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی1 در سال 1376 بنیان نهاده شد، تحت هدایت هوشمندانه و مدبّرانه خلف صالح آن فقید، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمّدجواد فاضل لنکرانی ـ دامت برکاته ـ، رسالت اصلی خود را فراهم آوردن بستر مناسب جهت تولید دانش در عرصه فقه و علوم وابسته به آن و تربیت پژوهشگران توانمندی می‌داند که بتوانند با نگارش آثار علمی روزآمد و کارآمد، به معرّفی اندیشۀ اهل‌بیت عصمت و طهارت(عليهم‌السلام) و دفاع از مرزهای دانش اسلامی بپردازند.

    گروه فقه اجتماعی معاونت پژوهش مرکز فقهی ائمّۀ اطهار(عليهم‌السلام) در راستای تولید ادبیات، تأمین زیرساخت‌های متون آموزشی و پژوهشی و سازوکارهای ارتقای دانش فقه اجتماعی، طرح پژوهشی «درآمدی بر فقه اجتماعی» را جذب و به انجام رسانیده است. این پژوهش که به همّت محققان محترم و اساتید گرامی تحت مدیریت پژوهشی جناب حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمّدباقر ربانی ـ مدیر گروه ـ نگاشته شده، پس از تبیین جایگاه دانش فقه در طبقه‌بندی علوم، به روش‌شناسی و بیان چیستی فقه اجتماعی پرداخته است و در نهایت، با طرح موضوعاتی چون: فقه و زمینه‌های اجتماعی، فقه و فهم اجتماعی، بایسته‌های توسعه فقه اجتماعی و... سعی كرده تعامل فقه و جامعه را به تصویر كشد.

    اكنون كه به یاری خدای والا، اثر حاضر آمادۀ عرضه به اندیشه‌ورزان و پژوهشگران شده، ضمن دعای خالصانه و خاضعانه برای تعجیل در فرج مولایمان صاحب الاَمر و الزمان مهدی موعود(عج)، سپاس و ستایش به درگاه ایزد منّان و آرزوی علوّ درجات برای مؤسس معظّم، از حمایت‌های ریاست مكرّم و تمامی عزیزانی كه در به ثمر رسیدن این اثر، معاونت پژوهشی را یاری رساندند، به ویژه محقق محترم و مدیر ارجمند مركز حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدرضا فاضل كاشانی تقدیر و تشكر می‌شود. هم‌چنین از ارزیاب محترم اثر جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای دکتر حسن خیری كه با مطالعه و ارائۀ نظرهای سودمند بر اتقان و غنای علمی اثر افزودند، سپاسگزاری می‌شود.

    امید آن که تلاش‌های علمی صورت‌گرفته زمینه‌ساز رشد و تعالی جامعه اسلامی و چراغی فراراه جویندگان طریق دانش و معرفت باشد.

    سیدجواد حسینی‌خواه
    معاون پژوهشی مركز فقهی ائمّۀ اطهار(عليهم‌السلام)
    29/11/1399ش
    5 رجب المرجب 1442ق

    درآمـد
    از آنجا که دانش فقه اجتماعی به بررسی مسائل و هنجارهای اجتماعی با رویکرد اجتماعی و تحقق آنها در سطوح مختلف می‌پردازد و با توجه به نیاز جامعۀ علمی به تولید مباحث فقه اجتماعی، گروه فقه اجتماعی مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) بعد از تولید دو اثر مجموعه مصاحبه‌های فقه اجتماعی در سال 1393 و فقه و جامعه در سال 1396، اجرای طرح درآمدی بر فقه اجتماعی را مدّنظر قرار داد تا با تولید ادبیات علمی، زمینۀ بسط فقه اجتماعی را فراهم نماید. این گروه برای طرح مذکور، فصولی را در نظر گرفت و کوشید تا با انجام کاری علمی و گروهی، از اندیشه و قلم اساتید محترم این عرصه استفاده نماید. کتاب پیش رو، محصول این همکاری علمی است که امیدواریم در تعمیق پژوهش‌های مربوط به فقه اجتماعی، مؤثر واقع شود.

    در تنظیم فصول این کتاب سعی شده به مباحث مورد نیاز جامعه اسلامی و مؤثر در شکل‌گیری و تولید فقه اجتماعی پرداخته شود، اگرچه معتقدیم که این اثر، خالی از اشکال نیست و امیدواریم گام‌های بعدی محققان، زمینه جبران این کاستی‌ها و پیشرفت دانش فقه اجتماعی را فراهم آورد. با توجه به مشارکت اساتید محترم در تولید محتوای این اثر، برخی از فصول در بخش‌هایی با یک‌دیگر تداخل جزئی پیدا کردند. از این‌رو تلاش شد تا در عین حذف مطالب مشترک، خللی در محتوای علمی فصول ایجاد نشود. تحقیق حاضر از جمله آثاری است که در این عرصه نگارش یافته و امیدواریم گام‌های آینده با همراهی و هم‌فکری محققان و صاحب‌نظران، زمینۀ پیشرفت دانش فقه اجتماعی را در حوزه‌های علمیه فراهم نماید.

    در انتها از ریاست معظم مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته) که زمینۀ بسط و گسترش مباحث فقه اجتماعی را فراهم ساخته و همواره مشوق و راهنمای ما بوده‌اند، نیز مدیر محترم مرکز فقهی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ محمدرضا فاضل کاشانی و معاون محترم پژوهشی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدجواد حسینی‌خواه، نویسندگان محترم فصول حجج اسلام آقایان دکتر قاسم ابراهیمی¬پور، دکتر سعید مقدم، دکتر محمدرضا ضمیری، دکتر حسن غفاری¬فر، محمدصادق ربانی و ارزیاب محترم جناب حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حسن خیری تشکر و قدردانی به عمل می‌آید. امید است این اثر، شروع تحقیقات بزرگی در زمینه فقه اجتماعی توسط فرهیختگان حوزوی باشد و مورد قبول حضرت بقیة‌الله الاعظم(عج) قرار گیرد.

    محمدباقر ربانی
    مدیر گروه فقه اجتماعی
    شهریور 1399

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.