سایت مرکز فقهی

فقه و جامعه

سال نشر: 
1396
زبان: 
دسته بندی: 
گروه علمی: 
فقه اجتماعی
شابک: 
978-600-388-074-0
قطع: 
رقعی (شومیز)
حجم صفحات: 
230
نوبت چاپ: 
اول
  • معرفی اثر: 

    بسم الله الرحمن الرحیم

    والحمد لله ربّ العالمین وصلّی الله علی اطیب المرسلین محمّد وآله الطیّبین الطاهرین

    اگرچه فقه ما به برکت قواعد و آموزه های ارزشمند اهل‌بیت(عليهم‌السلام) با کارآمدی و پویایی بی بدیل، همواره پاسخگوی مسائل مکلفین و نیازهای جامعه بوده، اما با بر پایی حکومت دینی و تشکیل نظام سیاسی اسلامی، این فقه در برابر انبوهی از مسائل جدید و پرسش‌های نوظهور قرار گرفته است و بیش از هرزمانی تلاش دوچندان فقهیان و محققان این عرصه را می‌طلبد تا با پاسداشت شیوه سلف صالح و درک درست از موضوعات و مسائل پیش رو و مراجعه شایسته به منابع ارزشمند و پایان‌ناپذیر کتاب و سنت شریف، به تبیین دقیق احکام و ترسیم نظام فقهی در عرصه های تخصصی اهتمام ورزند.

    فقه اجتماعی یکی از این عرصه‌های تخصصی است که امروزه بیش از هر زمانی به تدوین، تحقیق و تعمیق مباحث آن احساس نیاز می‌شود؛ شاخه‌ای مهم از فقه که عهده دار بررسي احکام جامعه، رفتارها و روابط موجود در نظام اجتماعي است و مع الاسف آن‌گونه که باید، مورد توجه قرار نگرفته و مباحث آن تدوین و عرضه نشده است.

    مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) که به اهتمام مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(رضوان الله تعالی علیه) بنیان نهاده شده، قریب دو دهه است که با آموزش و تربیت فقیهان و محققان، فراهم آوردن امکانات و بسترهای مناسب، ایجاد کتابخانه تخصصی، سامان‌دهی گروه‌های پژوهشی و پژوهش‌های عقیق و جامع، در جهت تقویت و توسعه فقه‌های تخصصی کوشیده و در این راستا دستاوردهای ارزنده‌ای را عرضه داشته است.

    بیش از پنج سال است گروه پژوهشی فقه اجتماعی با حمایت و هدایت ریاست محترم مرکز و پیگیری مجدانه محقق ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر ربانی (از نویسندگان اثر حاضر) در شناسایی، تعمیق و ترویج مباحث آن کوشیده و با برگزاری نشست‌های علمی، جذب پژوهشگران و تألیف پاره‌ای از آثار، گام‌های ارزنده‌ای را برداشته است.

    تألیف کتاب «فقه و جامعه» نیز نمونه‌ای ارزنده از این کوشش است. نگارندگان ارجمند حجّت‌الاسلام و المسلمین محمدباقر ربانی و حجّت‌الاسلام و المسلمین محمدصادق ربانی با تلاشی ستودنی به تبیین و ساماندهی مباحث مورد نیاز عنایت نموده و با پرداختن به مباحثی چون: تعامل فقه و جامعه، مفهوم فقه اجتماعی، روش‌شناسی و مبانی آن، اصول حاکم بر فقه اجتماعی، معرفی مسائل عمده آن، قواعد فقهی مرتبط با فقه اجتماعی و نظام‌سازی در آن، اثری فاخر را فراهم آورده‌اند.

    اینک که به یاری خداوند و عنایت اهل بیت (علیهم صلوات الله) پژوهش حاضر به سر انجام رسیده و آماده عرضه به اندیشمندان عرصه فقه است، ضمن حمد و ستایش به درگاه خداوند متعال و آرزوی علوّ درجات برای مؤسّس معظّم مرکز و تقدیر و تشکر از استاد عالی‌قدر آیت‌الله محمّدجواد فاضل لنکرانی، دامت برکاته، ریاست محترم مرکز و سایر مسئولان و نیز ارزیاب ارجمند این اثر حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن غفاری‌فر، از نویسندگان گرامی و تمامی کسانی که به سهم خویش یاری‌رسان این خدمت علمی بودند، قدردانی می نماییم.

    امید آن‌که این اثر مورد استقبال دانشوران عرصه فقاهت قرار گرفته و زمینه‌ساز فهم دقیق و تولید و توسعه نظریه‌های علمی گردد.

    محمّدمهدی مقدادی
    تابستان 1396

    مقدمه چاپ دوم
    اکنون که در آستانه چهلمین سالگرد انقلاب شکوهمند اسلامی قرار گرفته‌ایم، فقه پویای شیعی،‌بیش از گذشته در برابر پرسش‌ها و مسائل جدید و نوپدیدی قرار گرفته است و بیشتر از هر زمانی فقیهان و پژوهشگران عرصه فقه با مسائل اجتماعی نیازمند استنباط و استخراج احکام، مواجه می‌شوند.

    با توجه به شرایط عصر حاضر، پرداختن به «فقه اجتماعی» به عنوان یکی از دانش‌های میان رشته‌ای، ‌به معنای فهمِ تکالیفِ مکلّفان در عرصه اجتماع، از اهمیت و ضرورت دو چندان برخوردار است، چه این‌که تنها دانشی است که به بررسی احکام مرتبط با جامعه،‌رفتارها و روابط میان آحاد جامعه با خویشتن و حاکمان و عرصه اجتماع جهانی، از منظر فقهی می‌پردازد.

    از این رو، مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) با تشکیل گروه فقه اجتماعی،‌گامی سترگ در جهت دستیابی به اهداف یاد شده برداشته است و چاپ مجدد کتاب حاضر با ویرایش و اصلاحات لازم، ‌یکی از دستارودهای این گروه پژوهشی است که توسط حجت الاسلام و المسلمین محمدباقر ربانی به نگارش درآمده و اینک با اصلاحات جدید به چاپ دوم رسیده است.

    اکنون سزاست که از همه کسانی که زمینه‌ساز چاپ مجدد این اثر با ارزش را فراهم آوردند، بویژه ریاست معظّم مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانیa و مدیر مرکز حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدرضا فاضل کاشانی و مدیر گروه فقه اجتماعی حجت‌الاسلام و المسلمین محمدباقر ربانی قدردانی نمائیم.

    امید است همواره آثاری از این‌دست، مورد استقبال دانشیان این عرصه و رضایت حضرت ولی‌عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار گیرد.

    محمدجعفر طبسی
    معاون پژوهش
    زمستان 1397

  • فهرست مطالب: 

    فهرست مطالب
    مقدمه چاپ اول    11
    مقدمه چاپ دوم    15
    پیش‌گفتار    17
    بخش اول: کلیات    21
    فصل اول: مفهوم‌شناسی    25
    1. مفهوم‌شناسی فقه    25
    1 ـ 1. تعریف لغوی فقه    25
    1 ـ 2. واژه فقه در قرآن    26
    1 ـ 3. واژه تفقه در روایات    26
    1 ـ 4. فقه در فرهنگ اهل بیت(عليهم‌السلام)    28
    1ـ 5. تعریف اصطلاحی فقه    29
    2. مفهوم‌شناسی جامعه    31
    2 ـ 1. تعریف جامعه    31
    2 ـ 2. مفهوم جامعه در قرآن    33
    الف) قوم    33
    ب) قریه    33
    ج) ناس    34
    2 ـ 3. زندگی اجتماعی در قرآن    34
    2 ـ 4. رابطه فرد و جامعه در قرآن    35
    2 ـ 5. ترکیب جامعه    37
    فصل دوم: سیر تطور علم فقه (از فقه فردی تا فقه اجتماعی)    51
    1 ـ 1. ادوار فقه شیعه    51
    دوره اول: عصر حضور امامان معصوم(عليهم‌السلام)    53
    دوره دوم: عصر شکل بندی و تبویب فقه    54
    دوره سوم: عصر تحول در عرصه فقاهت و اجتهاد    55
    دوره چهارم: عصر رکود و تقلید    56
    دوره پنجم: عصر تجدید حیات فقهی اهل بیت(عليهم‌السلام)    57
    دوره ششم: عصر پیدایش حرکت اخباری‌گری    58
    دوره هفتم: عصر تجدید حیات اجتهاد در عرصه فقاهت    61
    دوره هشتم: عصر نوآوری فقهی    62
    دوره نهم: عصر ورود فقه به عرصه‌های گوناگون اجتماعی    65
    1 ـ 2. ادوار فقه اهل سنت    69
    دوره اول: عصر صحابه و تابعین    69
    دوره دوم: عصر ظهور مذاهب فقهی    69
    دوره سوم: عصر توقف حرکت اجتهادی    73
    دوره چهارم: عصر رکود فقهی    74
    دوره پنجم: عصر بازگشت تلاش فقهی    74
    دوره ششم: عصر بیداری و احیای مجدد باب اجتهاد    75
    فصل سوم: تعامل فقه و جامعه    79
    الف) تأثیر جامعه بر فقه    79
    1. موضوع‌سازی    79
    2. تشخیص موضوع و فهم آن    80
    3. تبدل و تغییر موضوع    80
    4. وجود فقه‌های تخصصی    81
    ب) تاثیر فقه بر جامعه    82
    بخش دوم: مؤلفه‌ها و پیامدهای فقه اجتماعی    85
    فصل اول: درآمدی بر فقه اجتماعی    87
    1. چیستی فقه اجتماعی    87
    1 ـ 1. تقسیم فقه اجتماعی به فقه اجتماعی «عام» و «خاص»    87
    1 ـ 2. تقسیم مکلفان به فرد و جامعه    89
    1 ـ 3. تعریف فقه اجتماعی    90
    2. بازخوانی اجتهاد    92
    3. نگاه جامعه‌نگر به فقه در کلام امام خمینی(رحمه‌الله) و مقام معظم رهبری    95
    4. پیشینه فقه اجتماعی    97
    5. علل عدم رشد فقه اجتماعی    98
    6. موضوع فقه اجتماعی    99
    7. روش‌شناسی فقه اجتماعی    101
    8. ابواب فقه اجتماعی    106
    9. مبانی فقه اجتماعی    106
    9 ـ 1. جامعیت دین و گسترش احکام اجتماعی نسبت به...    106
    9 ـ 2. قابلیت احکام اجتماعی دین اسلام برای اداره جامعه...    107
    9 ـ 3. ضرورت وجود نگاه نظام‌مند در فقه اجتماعی    107
    9 ـ 4. عدم تلازم فقه اجتماعی با اصالت فلسفی جامعه    110
    10. زمینه‌های اجتماعی فقه اجتماعی در ایران معاصر    110
    10 ـ 1. صفویه    111
    10 ـ 2. قیام تحریم تنباکو    115
    10 ـ 3. نهضت مشروطیت    116
    10 ـ 4. انقلاب اسلامی ایران    116
    11. تفاوت فقه فردی، فقه اجتماعی و فقه حکومتی    117
    12. تفاوت مکتب و مدرسه نجف، سامرا و قم    122
    فصل دوم: اصول کلی فقه اجتماعی    127
    اصول کلی فقه اجتماعی    127
    اول: اصل وجوب حفظ نظام    127
    دوم: اصل نظم اجتماعی    130
    سوم: اصل عدالت اجتماعی    131
    چهارم: اصل زمان و مکان    132
    پنجم: اصل مصلحت    135
    ششم: اصل نگاه کلان داشتن فقیه به مسائل اجتماعی    137
    هفتم: اصل استفاده از کارشناسان حوزه‌های علوم اجتماعی    137
    هشتم: اصل آگاهی از تاریخ اسلام، تاریخ تشیع و آثار آنه    140
    نهم: اصل احاطه کامل به روایات باب فقه، اخلاق و اعتقادات    141
    فصل سوم: مسائل فقه اجتماعی    143
    1. مسائل فقه اجتماعی در عرصه خانواده    143
    2. مسائل فقه اجتماعی در عرصه هنر    146
    3. مسائل فقه اجتماعی در عرصه محیط زیست    149
    4 . مسائل فقه اجتماعی در عرصه ورزش    153
    5. مسائل فقه اجتماعی در عرصه تفریح، شادی واوقات فراغت    154
    6. مسائل فقه اجتماعی در عرصه فقه ترافیک    156
    7. مسائل فقه اجتماعی در عرصه فرهنگ    158
    فصل چهارم: قواعد فقه اجتماعی    161
    تعریف قاعده فقهی    161
    1. قاعده وفاي به عهد وعقود    162
    2. قاعده نفي عسر و حرج    164
    3. قاعده وجوب تعظيم شعائر الهي و حرمت اهانت به آنه    166
    4. قاعده تعاون    169
    5. قاعده دعوت    170
    6. قاعده تأليف قلوب    172
    7. قاعده الزام    174
    8. قاعده درء    178
    9. قاعده تکافل    179
    10. قاعده حرمت افساد در روی زمین    188
    فصل پنجم: نظام‌سازی در فقه اجتماعی    193
    مقدمه    193
    تعریف نظام    195
    روش‌شناسی نظام در فقه اجتماعی    196
    پیشگامان عرصه نظام‌سازی در فقه شیعه    198
    استکشاف نظام و مناط آن    200
    مراحل کشف نظام در فقه اجتماعی    202
    اصول و قواعد حاکم بر نظام‌سازی در فقه اجتماعی    205
    1. مصلحت (یا مصلحت نظام)    206
    2. ولایت و رهبری    214
    3. اصل تقویت جامعه‌پذیری دینی با تأکید بر شعایر اسلامی    217
    4. اصل عدالت اجتماعی و احسان    217
    5. اصل آزادی    218
    فهرست منابع    220

  • مقدمه: 

    پیش‌گفتار
    دین مبین اسلام مجموعه‌ای از احکام، عقاید و اخلاقیات است و انسان برای سعادت و هدایت باید به این مجموعه عمل نماید که به دستورات و احکام آن، فقه گفته می‌شود و خود دارای دو جنبه است که بخشی از آن، فقه فردی است و بخش دیگرش فقه اجتماعی است و انسان برای رسیدن به سعادت وکمال باید به هر دو جنبه اهتمام داشته باشد و به آنها عمل نماید.

    پرداختن به دانش فقه در حوزه فردی، از گذشته میان فقهاء واندیشمندان اسلامی وجود داشته است، اما پرداختن به دانش فقهی در حوزه مسائل اجتماعی با رویکرد اجتماعی و با نگاه اجتهادی، سابقه طولانی ندارد. بنابراین، در دنیای معاصر توجه به این گونه مسائل، با رویکرد اجتماعی ضروری به نظر می‌آید.

    از آن جهت که انسان‌ها در اجتماع زندگی می‌کنند و زندگی اجتماعی آنها بر اساس یک نیاز ضروری یا بر اساس فطری بودن یا براساس مدنی بالطبع بودن، شکل گرفته است و بالتبع مسائل و موضوعات جدید، متولد شده که نیازمند پاسخگویی براساس رویکرد اجتماعی ـ فقهی است. از اين رو، افراد جامعه برای رسیدن به سعادت باید دستورات اجتماعی که در فقه اسلامی مطرح شده را عمل نمایند.

    این کتاب شامل دو بخش می‌باشد که در بخش اول به کلیات و مفهوم‌شناسی واژه «فقه» و «جامعه»، سیر تطور علم فقه و تعامل فقه و جامعه اشاره شده است.

    تعامل فقه و جامعه از جمله موضوعات مهم وقابل پژوهش در جامعه علمی و حوزوی ما به شمار می‌آید. لذا تعامل فقه و جامعه باعث ایجاد مسائل و موضوعات فقهی جدید می‌گردد و در این حوزه، نیازمند به نظریه‌پردازی می‌باشیم.

    در بخش دوم کتاب که بیشتر مباحث‌اش، اختصاص به مباحث مربوط به فقه اجتماعی دارد، به تعریف فقه اجتماعی، ترسیم اصول کلی فقه اجتماعی، مسائل فقه اجتماعی، قواعد فقه اجتماعی و نظام‌سازی در فقه اجتماعی اشاره شده است. در این بخش به مؤلفه‌های فقه اجتماعی پرداخته شده و در فصل آخر به نظام‌سازی که یکی از مهم‌ترین پیامدهای فقه اجتماعی است اشاره شده است. امید است این نوشتار زمینه‌ای برای ورود محققان، پژوهشگران و اساتید به این عرصه باشد و با مطالعه این کتاب و بیان نظرات خود، نویسنده را یاری نمایند و در راستای تولید علم و نظریه‌پردازی و توسعه دانش فقهی، گام‌هایی برداشته شود.

    در پایان لازم می‌دانم از ریاست محترم مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) حضرت استاد آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی مدظله العالی که با عنایات خود زمینه لازم را برای توسعه مباحث فقه اجتماعی فراهم نموده‌اند، صمیمانه تشکر و سپاسگزاری کنم. همچنین از مدیر محترم مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم‌السلام) جناب حجت‌الاسلام و المسلمین فاضل کاشانی و معاون سابق پژوهشی مرکز فقهی جناب دکتر محمد مهدی مقدادی و معاون پژوهشی فعلي مرکز فقهي جناب حجت الاسلام والمسلمين حاج شيخ محمّد جعفر طبسي، که با راهنمايي‌هاي خويش و نوشتن ملاحظات علمی بر غنای اين اثر افزودند و زمينه چاپ دوم آن را فراهم آوردند، تشکر مي‌کنم. امید است این گام کوچک در پیشگاه خداوند متعال به بهترین وجه مورد قبول قرار گیرد و آغازی برای تحقیقات و پژوهش‌های عمیق‌تر قرار گیرد.

    محمدباقر ربانی
    30/10/1397ش
    مطابق با 13 جمادی الاولی 1440ق

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز فقهي ائمه اطهار (ع) است.