اوامر (2)

مقدمه

بحث «طلب و اراده» در عداد مباحث فرعی و حاشیه‌ای اصول فقه نیست. این مسأله، در متنِ مبحث «اوامر» و در قلبِ دستگاه اصولیِ امامیه قرار دارد و به‌گونه‌ای مستقیم با حقیقت تکلیف، معنای اوامر و نواهی، نسبت حکم شرعی با واقع، و در نهایت با مسائلی همچون صفات الهی، کلام نفسی، اراده تکوینی و تشریعی، و جبر و اختیار گره خورده است. از همین روست که هرگونه تفسیر از معنای «امر»، از حقیقت «بعث و زجر»، و از نسبت «طلب» با «اراده»، لوازم کلامی و فلسفی دامنه‌داری در پی خواهد داشت.

جلد حاضر، دومین مجلد از تقریرات درس خارج اصول استاد معظم، آیت‌الله شیخ محمد جواد فاضل لنکرانی دامت برکاته است که در سال‌های 1403 و 1404، در مسجدِ مجتمع فقهی ائمه اطهار( در شهر مقدس قم ایراد شده است. این جلد، به مناسبت ورود محقق خراسانی در کتاب «کفایة الأصول» به این مبحث در انتهای بحث از «مادّه امر»، به‌طور مستقل به تحلیل مبسوط مسأله «طلب و اراده» اختصاص یافته و به‌سبب اهمیتی که این بحث در تبیین بسیاری از مبانی اصولی و کلامی دارد، به صورت یک تحقیق نسبتاً مستقل سامان یافته است.

در بخش نخست، ریشه‌ی نزاع در اتحاد و تغایر «طلب» و «اراده» بررسی می‌شود. با تفکیک دقیق میان طلب حقیقی، طلب انشائی و طلب مفهومی، از یک سو، و اراده حقیقی، اراده انشائی و اراده مفهومی از سوی دیگر، ابتدا تقریر آخوند خراسانی و ادعای ایشان مبنی بر لفظی بودنِ نزاع و اتحادِ طلب و اراده در سه ساحتِ مفهوم، مصداق و انشاء، نقل و نقّادی می‌گردد. سپس با استفاده از تحلیل‌های ژرفِ محقق اصفهانی، روشن می‌شود که این نزاع، لااقل در بخشی از وجوه خود، نزاعی حقیقی و عقلی است. سخن در این است که آیا در عالم نفس، غیر از «اراده» صفت یا فعل نفسانیِ مستقلی به نام «طلب» تحقق دارد، یا آنچه در نفس موجود است همان اراده و مقدمات آن است و چیزی به نام طلب، حقیقتی زائد بر اراده ندارد.

بر اساس تقریرات استاد معظم، با استفاده از تمایز سه‌گانه‌ای که محقق اصفهانی طرح کرده‌اند، مسأله از سه جهت عقلانی، اصولی و لغوی تفکیک و تحلیل شده است: 1. از جهت عقلی و کلامی، بحث در ثبوت یا عدم ثبوت صفتی نفسانی در قبال علم و اراده است؛ 2. از جهت اصولی، بحث در این است که مدلول صیغه امر و امثال آن، «طلب» است، یا «اراده»، یا «بعث» به‌عنوان معنای حرفی؛ 3. و از جهت لغوی، سخن از ترادف یا تغایر مفهومیِ دو لفظ «طلب» و «اراده» است. این تفکیک، بسیاری از خلط‌هایی را که در کلمات بعضی از اعلام از جمله در تقریر محقق خراسانی میان مقامات سه‌گانه رخ داده، برطرف می‌سازد و نشان می‌دهد که نمی‌توان همه وجوه نزاع را به سطح یک بحث لفظی فروکاست.

بخش دوم کتاب به مسأله «کلام نفسی» و پیوند آن با بحث «طلب و اراده» می‌پردازد. نشان داده می‌شود که خاستگاه تاریخیِ نزاع در اتحاد و تغایر طلب و اراده، به نزاع متکلمین در باب کلام الهی بازمی‌گردد. اشاعره برای اثبات صفت قدیمِ «تکلم» و فرار از حدوث کلام لفظی، به «کلام نفسی» به‌عنوان صفتی زائد بر ذات و قائم به او قائل شدند و در مقام تحلیل اوامر امتحانی و تکلیف کفار و عصاة، میان «طلب» و «اراده» تفکیک نهادند. در مقابل، معتزله با نفی صفات زائد و بسنده کردن به ذات، به تفریط گراییدند، و محققین از امامیه، با تکیه بر عینیت صفات با ذات و قاعده «بسیط الحقیقة کلّ الأشیاء»، راه سومی ارائه کردند.

در این جلد، ضمن مروری منظم بر آراء اشاعره، معتزله و متکلمین امامیه در باب صفات الهی، به‌ویژه بر اساس تقریرات ملاصدرا در اسفار و تحلیل صفات ثبوتیه و سلبیه و بازگشت آنها به وجوب وجود و قیّومیت، مبنای صحیحِ امامیه در باب صفت «تکلم» تبیین می‌شود. سپس، با بهره‌گیری از تحلیل دقیق محقق اصفهانی از امکانِ نوعی «وجود نوری» و فعل نفسانی در نفس، تصویر معقولی از «کلام نفسی» در حد امکان ثبوتی ارائه می‌گردد، بی‌آنکه التزامی به ثبوت خارجیِ آن به‌عنوان صفتی در عرض علم و اراده پذیرفته شود. نتیجه نهایی تحقیق آن است که هرچند «کلام نفسی» به آن معنایی که برخی از محققین (مانند محقق رشتی و محقق اصفهانی در تقریری خاص) تصویر کرده‌اند به‌عنوان یک امر ممکن‌الثبوت قابل تصور است، اما هیچ دلیل تامّی بر اثبات آن در مورد خداوند یا انسان در دست نیست. ازاین‌رو، صرف ادعای «وهم و خیال بودنِ» این مفهوم چنان‌که در برخی اقوال دیده می‌شود پذیرفتنی نیست، و در عین حال، دعوای اشاعره مبنی بر ثبوتِ صفتی مستقل به نام «کلام نفسی» نیز فاقد پشتوانه برهانی است.

در گام بعد، کتاب به‌صورت مبسوط به تحلیل حقیقت «اراده» و تقسیم آن به ارادۀ تکوینی و تشریعی می‌پردازد. تعریف آخوند خراسانی از اراده تکوینی به «علم به نظام عالم بر نحو کامل و تام»، و اراده تشریعی به «علم به مصلحت در فعل مکلَّف» نقل و سپس با دقتِ افزون‌تری بر اساس تقریرات محقق اصفهانی و علامه طباطبایی توضیح و نقد می‌شود. محقق اصفهانی با تحلیل عمیق حقیقت اراده در انسان و خداوند، اراده در خدا را در مرتبه ذات، «ابتهاج و رضا به ذات» و در مرتبه فعل، حبّ به آثار و افعال می‌داند و بر این نکته تأکید می‌کند که هر فعل اختیاری، محتاج صدور از «علم و رضا» است. در این چارچوب، تقسیم اراده به تکوینی و تشریعی، بیشتر ناظر به تفاوت متعلق و مقام است، نه دو حقیقت متباین.

علامه طباطبایی نیز با تأکید بر این‌که «اراده به فعل غیر، از حیث وجود آن فعل، معقول نیست» و اراده حقیقی همیشه به فعلِ خودِ مرید تعلق می‌گیرد، اراده تشریعی را به لحاظ تعلق به «حُسن و مصلحت الفعل» تحلیل می‌کند، نه به خود وجود خارجی فعلِ عبد. بر اساس جمع‌بندی استاد معظم، که در فصل «خلاصه نظریه صحیح در باب اراده» منعکس شده، حقیقتِ اراده چیزی جز ارادۀ تکوینی نیست و آنچه به نام «ارادۀ تشریعی» شناخته می‌شود، در واقع یک اعتبار و جعل تشریعی و یا نحوی از بعث و زجر است، نه اراده‌ای در عرض اراده تکوینی. این تحلیل، آثار مهمی در فهم حقیقت اوامر و نواهی، حدود دلالت صیغه امر، نسبت احکام با ملاکات، و نقد پاره‌ای از گرایش‌های مقاصدی در فقه بر جای می‌گذارد.

بخش پایانی کتاب به یکی از دیرپاترین و دشوارترین مسائل کلامی، یعنی «جبر و اختیار» و تبیین «امر بین الامرین» اختصاص دارد. اشکال بنیادی این است که اگر ارادۀ انسان، در سلسله علل، به اراده الهی منتهی شود، شبح جبر رخ می‌نماید، و اگر به ارادۀ دیگری از خود او منتهی گردد، تسلسل پیش می‌آید. در این‌جا آرای بزرگان اصول و فلسفه از آخوند خراسانی و محقق اصفهانی و محقق نائینی گرفته تا صاحب فصول، میرداماد، محقق حائری، محقق عراقی، محقق بروجردی و دیگران با دقت گزارش و نقد می‌شود. نشان داده می‌شود که برخی پاسخ‌ها، یا به نحوی به جبر نزدیک می‌شوند، یا اشکال تسلسل را به‌طور ریشه‌ای دفع نمی‌کنند.

در میان این آراء، به‌ویژه دو مبنا برجسته‌تر طرح و مقایسه شده است. مبنای محقق اصفهانی، که ملاک اختیاری بودن فعل را «صدور از اراده» می‌داند، بدون آن‌که منشأ خود اراده در نفس انسان را به‌طور کامل تبیین کند؛ و مبنای امام خمینی(، که با تکیه بر تجرد نفس و فاعلیت بالتجلّی آن، اراده انسان را از افعال خود نفس می‌شمارد، نه معلول ارادۀ دیگری در انسان و نه مستقیماً معلول ارادۀ الهی به‌نحوی که به جبر بینجامد. در این تبیین، نفس انسانی به‌عنوان موجودی مجرّد و عین‌الربط نسبت به خداوند خالق افعال و از جمله خالق ارادات خویش است، در عین آن‌که همۀ وجود و شوون او ربط و فقر محض به حق تعالی است. بر این اساس، نه جبر لازم می‌آید و نه تفویض، و نه تسلسلِ ارادات.

در ادامه، تفسیر امام خمینی از «امر بین الامرین»، با تفسیر آیت‌الله خوئی مقایسه شده است. در حالی که محقق خوئی برای گریز از جبر، بر نوعی استقلال ارادۀ انسان در طول افاضه مبادی از سوی خدا تأکید می‌کند، امام خمینی بر مبنای «عین الربط بودنِ» ممکنات، اسناد دوگانۀ فعل به خدا و انسان را تحلیل کرده و نشان می‌دهند که می‌توان هم‌زمان، هم فاعلیت حقیقی خدا و هم اختیار واقعی انسان را حفظ کرد. جمع‌بندی نهایی کتاب، با استناد به آیات و روایات مربوط به «امر بین الامرین»، بر این است که مبنای امام خمینی از جهت عمق فلسفی و انسجام با مبانی توحیدی حکمت متعالیه، بر سایر تقریرات ترجیح دارد، هرچند همۀ این آراء در اصلِ نفیِ جبر و تفویض مشترک‌اند.

روش تدوین این جلد، مبتنی بر تقریر دقیقِ دروس استاد معظم است. در نقل عبارات، نهایت امانت رعایت شده و تنها به‌مقدار لازم، تصرّف در تنظیم و تعبیر

که تبدیل گفتار شفاهی به متن مکتوب اقتضا می‌کند صورت گرفته است. در مواردی که توضیحی افزون، نقدی تکمیلی، یا مقایسۀ آرای دیگران لازم بوده، در پاورقی یا در ضمن متن با اشاره‌های روشن آمده است، تا خواننده میان اصل تقریر و توضیحات افزوده خلط نکند.

اگرچه این مباحث در سطح درس خارج اصول طرح شده و طبعاً مخاطب اصلیِ آن طلاب سطح عالی و فضلای حوزه‌اند، کوشش شده است با تبیین تدریجی مبانی فلسفی و کلامیِ مورد نیاز در متن خود کتاب، استفاده از آن برای دیگر دانش‌پژوهان حوزوی و نیز دانشجویان علاقه‌مند به فلسفه و کلام اسلامی نیز میسّر باشد. ساختار تفصیلی مباحث، تنوع اقوال و دقّت در نقد و بررسی، در عین حال که ممکن است خواننده را به تأمل و دقت بیشتری فراخواند، می‌تواند تصویری نسبتاً جامع از سیر تاریخی و عمق نظریِ مسأله طلب و اراده و مباحث پیوسته با آن به دست دهد.

امید است این خدمتِ علمیِ اندک، در تبیینِ روشن‌ترِ برخی از مباحث بنیادین اصول فقه و پیوند آنها با کلام و فلسفه الهی، مورد قبول خدای متعال و مرضیّ حضرت ولیّ عصر( واقع شود و برای طالبان حقیقت و محققانِ معارف اهل‌بیت( سودمند افتد.

و ما توفیقی إلا بالله علیه توکلت و إلیه أنیب

سیدمحمدرضا هاشمی

قم المقدّسة، عشّ آل محمد ومأوی شیعتهم

شعبان المعظّم 1447 ه

/ اوامر (2): طلب و اراده؛ درس‌های خارج اصول آیت ‌الله محمّدجواد فاضل لنکرانی(

'Heading 8,تیتر8,احادیث و ایات در پاوزقی

Heading 9,تیتر9,سر فصل 4

List Paragraph,متنهای عربی

Title,احادیث و آیات در متن

FNo Spacing,ترجمه,باتبیسبمنیسبیمسنتب,احادیث و آیات در پاورقی,عنوان اصلی

ح عربی در پاورقی

متن عربی

متن عربی پاورقی

متن عربی پاورقی Char

متن عربی Char

نقل قول,No Spacing1

نقل قول Char

پرانتز آیات

عربی متن بلد

عربی متن بلد Char

فهرست منابع Char

سیاه متن

سیاه متن عربی

عربی متن

علائم فارسی

اسم کتاب‌

ONo Spacing Char,ترجمه Char,باتبیسبمنیسبیمسنتب Char,احادیث و آیات در پاورقی Char

اسم کتاب

بسم الله

Quote,نقل قول عربی

(Quote Char,پاورقی Char,نقل قول عربی Char

بولد منابع

شماره فصل

قرآن پاورقی

کلیشه پاورقی

نقل قول1

نقل قول1 Char

بولد متن

کتابنامه

بی فهرست

نقل بی تو

قرآن نقل قول

ایتالیک کتابنامه

کتابنامه Char

ایتالیک کتابنامه Char

پرانتز آیات Char

تیتر2 Char,نمودار

نقل‌قول Char

فرم ایتالیک

فرم ایتالیک Char

متن اصلی

متن اصلی Char

تورفتگی Char

ایتالیک متن

$List Paragraph Char,متنهای عربی Char

0 پاراگراف ساده

0 پاراگراف شماره‌دار

پاورقی عربی

نقل قولها

احادیث وآیات در متن

!احادیث و ایات در پاوزقی

احادیث و آیات در متن

انگلیسی در پاورقی

انگلیسی در پاورقی نویسه

فهرست منابع نویسه

ترجمه متون

ترجمه متون نویسه

دسته 4 نویسه

سبک1 نویسه

سبک2 نویسه

پاورقی نویسه

عنوان 5 نویسه

سرفصل 66 نویسه

ایات و روایات در متن

ایات و روایات در متن نویسه

سرفصل4 نویسه

سرفصل5 نویسه

سرفصل6 نویسه

تاتوی تزیینی دست‌ها

سبک3 نویسه

کلمه‌های عربی متن

کلمه‌های عربی متن Char

آیه در نقل قول

عدد در متن

عربی در متن

صلی در متن

علیه در متن

کتاب باورقی عربی

کتاب در پاورقی فارسی

کتابنامه بلد

متفرقه (علائم)

متفرقه (عنوان)

متفرقه (عنوان2)

نرمال خط اول

هیدینک دو در کادر2

هیدیک دو در کادر 2 سطر اول

هیدینک یک در کادر

پرانتز گلدار و ستاره بین آیات

عربی در نقل قول

نرمال شماره دار ضمیمه

نرمال شماره دار

نرمال شماره دار Char

هیدینک سه در کادر

مصرع دوم شعر چپ چین

مصرع اول شعر

پرانتز گل دار در پاوررقی

سال وفات در متن

تشدید لالا

تیتر اصلی عنوان

شماره ای

کتابنامه2

هیدینک دو در کادر

واژه نامه

تیتر عنوان2

سرشناسه معمولی

سرشناسه وسط چین بلد

سرشناسه وسط چین معمولی

تیتر عنوان3

تیتر بین دو خط در صفحه شناسه

سرشناسه بلد بالای صفحه

کتاب پاورقی

کتاب پاورقی Char

اعداد با فونت آی آر لوتوس

آیه در پاورقی

تیتر نویسنده بعد از دو خط

خط تیره پاورقی

عدد برای فارسی در پاورقی

عدد برای فارسی در متن

عدد برای فارسی در نرمال ضمیمه

عربی در پاورقی

عنوان در متن نقل قول

کتابنامه انکلیسی

کروشه پاورقی

منابع و ماخذ انگلیسی

سؤالات درسی

سؤالات درسی Char

هیدینک 1در کادر تشکر

هیدینک 2 در کادر تشکر

کتابنامه 1

سیاه وسط

سال وفات متن

سال وفات متن Char

علائم پاورقی

علائم پاورقی Char

قرآن پاورقی Char

فاصله کمتر

پاورقی نزدیک

پاورقی آدمج

پاورقی آدمج Char

;عنوان 1 Char,اصلی1 Char,عنوان زیر فرعی Char,عنوان

عربی پاورقی

عربی پاورقی Char

عربی متن Char

اعلام پاورقی

اعلام پاورقی Char

برجسته Char

بدون تورفتگی

دلیل دوم: روایت

دلیل دوم: روایت Char

متن بعد از تیتر

پاورقی فارسی

کتاب متن

پاورقی فارسی Char

کتاب متن Char

نقل روایت

نقل روایت 1

تیتر اول

حرف عربی

حرف عربی Char

نقل روایت 1 Char

94. نام کتاب

94. نام کتاب Char

پاورقی عربی Char

تیتر اصلی

پاورقی صفر

متن بعد از تیتر Char

13. کتاب پاورقی Char

13. کتاب پاورقی

15. پاورقی فارسی Char

15. پاورقی فارسی

4. نام کتاب

4. نام کتاب Char

شماره درس