بانک استفتائات فقه پزشکی از مراجع عظام تقلید جلد دوم

تمایل به داشتن فرزند و بقای نسل امری فطری و خواسته‌ای درونی و روحی است، ولی این امر بدون سلامت جسمانی همسران دست نیافتنی است؛ زیرا تحقق چنین امری وابسته به وجود اسپرم و تخمکی است که با داشتن قابلیت باروری در فرایند لقاح، زمینة تقسیمات سلولی را فراهم آورند.

طبیعی است اگر هر یک از همسران یا هردوی آن‌ها از چنین سلامتی برخودار نباشند، امکان تولید انسانی با ویژگی‌های خود را نخواهند داشت، هر چند تمایل روحی و گاه اشتیاق شدید آن‌ها به این امر همچنان باقی است.

وجود این خواسته و اشتیاق از یک سو و دست نیافتنی بودن آن از سوی دیگر، سبب شده است تا پزشکان و متخصصان به دنبال راه چاره‌ای برای درمان ناباروری در انواع مختلف آن باشند، در صورتی که مشکل ناباروری در زن باشد یعنی زن فاقد تخمدان، یا عدم تخمک‌گذاری باشد یا با موانعی از رسیدن اسپرم به لوله رحم جلوگیری کند و یا عدم مهاجرت سلول تخم و یا عدم لانه گزینی آن در جداره رحم، وجود داشته باشد، در این صورت اگر امکان درمان مشکل وجود نداشته باشد از رحم جایگزین استفاده می‌شود. در این شیوه اسپرم و تخمک از زوجین نابارور و یا اسپرم و تخمک و یا جنین اهدایی زوجین قانونی دیگر در صورتی که یکی از زوجین یا هردو فاقد اسپرم و تخمک باشد، گرفته می‌شود و پس از لقاح آزمایشگاهی در صورتی که زوجه فاقد رحم باشد یا رحم او معیوب باشد یا قادر به نگهداری جنین نباشد یا بارداری برای او ضرر شدید داشته باشد از شخص ثالثی در جریان بارداری استفاده می‌شود و جنین لقاح یافته به رحم زن دیگری که متقاضی جانشینی رحمی است و به او رحم جایگزین یا مادر جانشین می‌گویند منتقل می‌شود.

بهره‌گیری از رحم جایگزین در فرایند باروری تقسیمات گوناگونی دارد که به سه دسته کلی تقسیم می‌شود: 1. جانشینی کامل، 2. جانشینی سنتی3. جانشینی با استفاده از تخمک و یا جنین اهدایی.

این رویداد سبب ایجاد پرسش‌های فقهی بسیاری شده است که برخی از آن‌ها عبارت است از: وارد کردن منی مرد اجنبی در رحم زن چه حکمی دارد؟ حکم جایگزین کردن تخمک زن دیگر چیست؟ حکم فرزند متولد با روش جایگزینی رحم از جهت نسب چیست؟ حکم انتقال جنین از منظر فقهی چیست؟

(

حضرت امام خمینی(

الف) مسائل

( مسئله 1. وارد نمودن منی مرد اجنبی در رحم غیر همسر‌جایز نیست داخل نمودن منی اجنبی را در رحم زن اجنبیه، چه با اجازۀ زن باشد یا نه، و چه شوهر داشته باشد یا نه، و چه با اجازة شوهر باشد یا نباشد.

( مسئله 2. اگر منی مردی را داخل رحم زن اجنبیه نمودند و معلوم شد بچه از آن منی است، پس اگر این عمل به طور شبهه بوده مثل آن‌که گمان می‌کرد زن خودش هست، و زن نیز گمان می‌کرد منی شوهر هست، و بعد از عمل معلوم شد از شوهر نیست، اشکالی نیست که بچه شرعاً از این مرد و زن است، و تمام احکام فرزندی را دارد، و لکن اگر از روی علم و عمد باشد، محل اشکال است، و باید احتیاط در جمیع مسائل مراعات شود، لکن اشکالی نیست که اگر این بچه دختر باشد، پدر نمی‌تواند او را به زنی بگیرد، و اگر پسر باشد نمی‌تواند مادرش را بگیرد، و نمی‌تواند دختر به محارمش اگر به عقد صحیح بود شوهرکند، و پسر محارمش را بگیرد، لکن باید در تمام مسائل دیگر احتیاط نماید.

( مسئله 3. اگر تخمک بارور شدۀ زنی در رحم زن دیگری گذاشته شود و در آنجا رشد کند و فرزندی به دنیا آید، ملحق ساختن فرزند به زن اوّل وجهی دارد گرچه نباید احتیاط ترک شود.

ب) استفتاء

دربارة مادر جنین منتقل شده

( سؤال. چنانچه جنین در حالی که به صورت علقه یا مضغه و یا بعد از دمیده شدن روح در آن به رحم زن دیگری منتقل شود، و در آن رحم رشد و پرورش یابد و متولد شود، آیا نوزاد فرزند زن اول است یا دومی؟

جواب: چنانچه بعد از شکل گرفتن و دمیده شدن روح در آن باشد، بدون اشکال کودک، فرزند زن اولی است و همچنین است اگر از رحم وی به رحم مصنوعی انتقال یافته و در آن پرورش داده شده باشد، اما چنانچه قبل از این دوره، جنین به رحم دیگر انتقال یافته باشد، مثلا در هفته سوم و چهارم‌، در آن اشکال است، مگر این‌که ثابت شود نطفه مرد و زن اولی منشأ کودک بوده است، در این صورت کودک به آن زن و مرد ملحق می‌شود خواه به رحم طبیعی منتقل شود یا به رحم مصنوعی.

حضرت آیت‌الله العظمی خوئی(

( سؤال. مردی که نطفه خود و همسرش را در رحم یک اجنبی و نامحرم به وسیلة آزمایشات پزشکی قرار داده است و با آن زن قرار داد بسته که بعد از وضع حمل به آن زن مبلغی را بدهد، این در صورتی است که رحم همسر خودش توانایی نگهداری جنین را ندارد و زن اجنبی فقط عنوان یک ظرف نگهدارنده جنین مورد استفاده قرار می‌گیرد، با توجه به این‌که این عمل حرام بوده است. هم اکنون زنی که رحم خود را اجاره داده، بعد از وضع حمل، بچه متولد شده را مطالبه نموده و خود را مادر او می‌داند. وظیفه و حکم شرعی مادر را در این مسئله بیان فرمایید؟

جواب: زنی که منی در رحم او قرار گرفته و بچه را بعد از آن زاییده، مادر شرعی بچه می‌گردد و در شرع مقدس مادر بچه کسی است که او را می‌زاید، چنانچه خداوند در قرآن می‌فرماید: « الَّذِینَ یظَاهِرُونَ مِنْکمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلاَّ اللاَّئِی وَلَدْنَهُمْ» و صاحب نطفه پدر شرعی فرزند محسوب می‌گردد، اما زن نازا مادر شرعی فرزند نمی‌باشد، بنابراین زنی که رحمش را اجاره داده حق حضانت بچه متولد شده را تا دو سال دارد. والله العالم.

آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(

الف) مسائل

کشت جنین در رحم زن بیگانه‌

( مسئله 1. قرار دادن نطفۀ منعقدشدۀ زن و شوهر در رحم زن بیگانه، جایز نیست، چه نطفه به صورت طبیعی منعقد شده باشد و یا به صورت مصنوعی ولی چنانچه این عمل حرام انجام شود، فرزند به مرد صاحب اسپرم و زن صاحب تخمک تعلّق دارد.

نسبت فرزند با رحم پرورش‌دهنده‌

( مسئله 2. بچه‌ای که در رحم غیر از زن صاحب تخمک پرورش می‌یابد، اگرچه همانگونه که در مسائل قبل گذشت حرام است، و لکن در صورت تحقّق فرزند زن صاحب تخمک است، ولی نسبتش با زنی که در رحم او پرورش یافته، نسبت فرزند عرفی است و همۀ احکام فرزند عرفی از قبیل محرم بودن و غیره را دارد.

کشت جنین در رحم حیوان‌

( مسئله 3. اگر اسپرم مرد و تخمک همسرش را در خارج از رحم با هم بیامیزند و در صورت امکان در رحم حیوانی قرار دهند تا در آنجا رشد نماید، در صورتی که مستلزم عوارض منفی جنبی مانند معلولیت‌های جسمی، ذهنی، روانی و عقلانی نباشد، اشکال ندارد و فرزند متعلق به همان زن و شوهر است.

بارورسازی با اسپرم مرد بیگانه‌

( مسئله 4. کشت اسپرم مرد در رحم زنی که همسر او نیست حرام است، خواه این زن از بستگان مرد یا محارم او باشد یا نباشد و خواه شوهر داشته باشد یا نه و خواه شوهرش به این کار راضی باشد یا نباشد.

( مسئله 5. مسائلی از قبیل اختلال در زندگی زن و شوهر و یا گرفتار شدن زن به بیماری مجوّز نمی‌شود تا زن با اسپرم غیر همسرش بارور گردد، زیرا حفظ انساب و عدم الحاق فرزند به غیر از اهمّ امور شرعی است و راضی بودن یا راضی نبودن شوهر نیز هیچ تأثیری در مسئله ندارد.

( مسئله 6. ترکیب اسپرم مرد با تخمک غیر همسرش در بیرون رحم و کشت آن در رحم همسر وی، جایز نیست؛ همچنین کشت آن در رحم همان زن بیگانۀ صاحب تخمک و یا زن بیگانۀ دیگر جایز نیست. و زن صاحب رحم نمی‌تواند کرایۀ رحمش را از مرد صاحب اسپرم بگیرد و بچه، متعلّق به مرد صاحب اسپرم و زن صاحب تخمک می‌باشد و نسبتش با زن صاحب رحم، نسبت فرزند عرفی است ولی در هر دو صورت باید از مقدمات حرام اجتناب شود.

( مسئله 7. ترکیب اسپرم با تخمک زن بیگانه در بیرون رحم و پرورش آن در‌ رحم مصنوعی جایز نیست و لکن در صورت تحقّق، فرزند متعلّق به مرد صاحب اسپرم و زن صاحب تخمک است.

( مسئله 8. اگر مردی اسپرم نداشته باشد و زنش از او طلاق گیرد و به عقد مرد دیگری در آید و اسپرم شوهر دوم را بگیرند و نگهداری نمایند تا آن زن از او طلاق گیرد و مجدداً به عقد شوهر اول درآید و در این زمان با اسپرم شوهر دوّم، زن را بارور نمایند، این عمل جایز نیست، زیرا اسپرم مربوط به مرد بیگانه است. و اگر اسپرم شوهر دوم را در زمان زوجیت با آن زن، با تخمک او ترکیب کنند و سپس در زمان زندگی مجدد با شوهر اول در رحم او کشت نمایند، در این صورت هم اشکال دارد.

نسبت فرزند باروری مصنوعی حرام با صاحبان اسپرم و تخمک‌

( مسئله 9. هرگاه اسپرم مرد به طریق مصنوعی در رحم غیر همسرش کشت شود، گرچه همانطور که گذشت، این کار حرام است، لکن فرزندی که از این طریق به وجود می‌آید، فرزند آن مرد و زن است و گرچه اقدام اوّلی به این کار حرام است ولی بعد از انجام آن، حفظ جنین لازم است.

( مسئله 10. اگر اسپرم مرد از طریق مساحقۀ همسرش با زن بیگانه به رحم او انتقال یابد، گرچه این عمل حرام است، ولی فرزند به مرد صاحب اسپرم و زن صاحب تخمک زنی که باردار شده است تعلّق دارد.

( مسئله 11. اگر زن به صورت مصنوعی با اسپرم غیر شوهر بارور شود، آن فرزند به شوهر ملحق نمی‌شود، چه این کار اشتباهی صورت گیرد یا از روی عمد. لکن چون فرزندِ زن اوست، با شوهر محرم است.

( مسئله 12. فرزندی که از طریق کشت اشتباهی اسپرم مرد بیگانه در رحم زن به وجود می‌آید، به مرد صاحب اسپرم و زن صاحب تخمک ملحق می‌شود و از آنان ارث می‌برد. چون مانند فرزندی است که از طریق آمیزش اشتباهیِ مرد با غیر همسرش به وجود آمده باشد ولی اگر از طریق کشت عمدی اسپرمِ مرد بیگانه در رحم زن بیگانه به وجود آمده باشد، گرچه حرام است اما عنوان ولد الزنا را ندارد و ارث می‌برد.

ب) استفتائات

( سؤال 1. آیا جایز است نطفه‌ای را که تبدیل به جنین شده، در رحم زنی قرار دهند؟ و در چنین فرضی این زن مادر محسوب می‌شود یا نه؟

جواب: قرار دادن جنین متکون از نطفه غیر زوج در رحم زن اجنبیه‌، جایز نیست، خصوصاً اگر مستلزم ارتکاب خلاف شرع باشد، ولی اگر قرار دادند و جنین از بدو رشد در رحم زن قرار گرفت، زن مادر محسوب می‌شود، هر چند در صورت علم وعمد در خصوص باب توارث، مسئله مشکل است، و احوط تصالح می‌باشد و قرار دادن جنین متکون از زوج در رحم زوجه، اگر مستلزم ارتکاب محرماتی نباشد، اشکالی ندارد و در هر صورت زن مادر محسوب و بچه ملحق به آنان می‌باشد.

اجاره رحم برای بزرگ کردن جنین دیگران

( سؤال 2. اجاره دادن یا اجاره کردن رحم زن برای تلقیح نطفه مرد اجنبی چه حکمی دارد؟

جواب: اجاره صحیح نیست و تلقیح نطفه مرد در رحم اجنبیه شرعاً جایز نیست.

( سؤال 3. انتقال جنین زنی به رحم زن دیگر در صورتی که رحم او قدرت نگهداری را نداشته باشد، چگونه است؟

جواب: انتقال جنین به رحم زن در صورتی بی‌اشکال است که جنین از اسپرم مردی تشکیل شده باشد که شرعاً شوهر زن باشد.

( سؤال 4. نظر مبارک حضرت‌عالی در مورد بانک اسپرم (محل نگهداری درازمدت اسپرم مرد) در حالات زیر چیست؟

الف) نگهداری اسپرم شوهر و استفاده از آن، در مواقع لزوم برای همسر خودش.

ب) نگهداری اسپرم غیرشوهر (اعم از محارم زن یا غیرمحرم با زن) و استفاده از آن، در مواقع لزوم برای زن.

جواب: الف) مانعی ندارد.

ب) نگهداری اسپرم مانعی ندارد ولی قرار دادن آن در رحم زن اجنبی جایز نیست.

( سؤال 5. در صورتی که زندگی مشترک زن و شوهر منوط به باروری زن باشد و از طرفی مرد، صد در صد عقیم باشد. آیا می‌توان از اسپرم غیر شوهر استفاده کرد؟

جواب: در هیچ موردی جایز نیست.

( سؤال 6. اگر تنها راه بارور شدن زن نازا به دلیل مسائل پزشکی، منوط به لقاح آزمایشگاهی باشد، آیا عمل مذکور جایز است یا نه؟ لازم به یادآوری است این روش با گرفتن نطفۀ مرد و تخمک زن و لقاح در آزمایشگاه و انتقال به رحم زن صورت می‌گیرد.

جواب: اگر نطفه از شوهر باشد و تخمک از همسر او، و انجام این عمل مستلزم کار حرامی، مثل نگاه کردن به عورت غیر یا استمنا نباشد، مانعی ندارد.

( سؤال 7. رحم خانمی در اثر ضعیف بودن، جنین را نگه نمی‌دارد، پزشک گفته است: اگر تخمک خانم دیگری، به رحم این زن منتقل شود، رحم تقویت شده و جنین سقط نمی‌شود. آیا این عمل جایز است؟ و در صورت انجام‌چنین عملی کودک به چه کسی ملحق می‌شود؟

جواب: به طور کلی استفاده از تخمک زنی غیر از زن انسان به هر جهت که باشد، چه به طور مستقل در خارج رحم با نطفۀ مرد تلقیح شود و در رحم زن صاحب نطفه قرار گیرد و چه در داخل رحم تلقیح شود، فی نفسه اشکال شرعی ندارد و بچه ملحق به خانمی است که از او متولد شده و شوهر آن خانم هم پدر بچه است. بلی اگر این اعمال مستلزم فعل حرام باشد از این جهت جایز نیست.

( سؤال 8. خانم شوهرداری است که اولاددار نمی‌شود، به آن‌ها پیشنهاد شده است که از زن و شوهری، با رضایت آن‌ها نطفه و تخمک بگیرند، و در دستگاه به صورت جنین درآورند، و پس از چند روز آن را توسط پزشک زن در رحم این خانم قرار دهند و پس از رشد و زایمان او را شیر دهد و بزرگش کنند که بچۀ آن‌ها باشد. آیا اصل این عمل جایز است؟ و آیا بین این بچه و این زن و شوهر احکام فرزندی مترتب می‌شود؟

جواب: به طور کلی تلقیح نطفۀ شوهر به همسر خودش، اگر مستلزم مقدمات حرامی نباشد مانع شرعی ندارد و تمام احکام فرزندی بر او مترتب می‌شود. اما تلقیح نطفۀ غیر، چنانچه مستلزم مقدمات حرام باشد، از قبیل: نگاه نامحرم و حتی پزشک زن به عورت آن خانم، مسلماً جایز نیست و اگر مستلزم حرام نباشد، به اینکه تلقیح توسط خود خانم یا شوهر او انجام شود، باز بر خلاف احتیاط و محل اشکال است. چون در باب نکاح و توالد و تناسل، حفظ انساب و عدم الحاق فرزند به غیر، از اهم امور شرعی است و در این جهت فرقی بین رضایت و عدم رضایت نیست و چنانچه عقیم بودن با معالجه مداوا نشود معلوم است مصلحت وی در بچه‌دار نشدن می‌باشد و‌در هر حال اگر چنین کاری صورت گرفت بچه ملحق به صاحب نطفه است، و جاری شدن احکام مادری نسبت به زنی که بچه را در رحم خود بپروراند و پس از زایمان شیر دهد مشکل است و باید از جهت محرمیت و ازدواج احتیاط شود.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

( سؤال. مردی که نطفه خود و همسرش را در رحم یک اجنبی و نامحرم به وسیلة آزمایشات پزشکی قرار داده است و با آن زن قرار داد بسته که بعد از وضع حمل به آن زن مبلغی را بدهد، این در صورتی است که رحم همسر خودش توانایی نگهداری جنین را ندارد و زن اجنبی فقط عنوان یک ظرف نگهدارنده جنین مورد استفاده قرار می‌گیرد، با توجه به این‌که این عمل حرام بوده است. هم اکنون زنی که رحم خود را اجاره داده، بعد از وضع حمل، بچه متولد شده را مطالبه نموده و خود را مادر او می‌داند. وظیفه و حکم شرعی ما را در این مسئله بیان فرمایید؟

جواب: بسمه‌تعالی معامله ذکر شده درسؤال بین مرد و زن اجنبی به جهت حرمت این عمل، یعنی قرار دادن نطفه در رحم زن اجنبی باطل می‌باشد و همسر شرعی مرد صاحب نطفه مادر شرعی بچه نمی‌باشد و مادر شرعی بچه زنی است که رحم خود را اجاره داده است، ولی این مادر حق حضانت ندارد؛ زیرا ادله حضانت مادر از بچه‌دار شدن به طریق حرام انصراف دارد. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی

( مسئله. اگر تخمک زن و اسپرم مرد گرفته و بارور شود و در رحم مصنوعی گذاشته شود، و فرزندی از این عمل به دنیا آید، ظاهر آن است که به صاحب تخمک و اسپرم ملحق می‌گردد و میان او و آن دو همة احکام نسب حتی ارث جاری می‌شود. البته اگر پیش از انجام تلقیح یکی از آن دو از دنیا برود، فرزند از او ارث نمی‌برد.

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

( سؤال. آیا می‌توان نطفة زن و شوهری را که بچه‌دار نمی‌شوند با هم ترکیب نموده و به صورت یک نطفه واحد و آماده (یعنی نطفه‌ای که در نهایت، تبدیل به انسان می‌شود) در رحم زن دیگری پرورش داد؟ آیا این مورد فوق در مورد زنی است که‌رحم او استعداد پرورش انسان را ندارد یا شامل زنانی که استعداد پرورش انسان را دارند نیز می‌شود؟ آیا مورد فوق را می‌توان در قالب عقد اجاره قرار داد؟

جواب: در مورد زنی که رحم او استعداد پرورش انسان را ندارد، فتوا به جواز ترکیب نطفه شوهر او با نطفه او و قرار دادن آن در رحم زن دیگر به شرط این‌که متوقف بر ارتکاب فعل حرام یا مستلزم آن نباشد و اگر استعداد مذکور را دارا باشد، چون این عمل با مصالح و نظامات تکوینی و تشریعی که مورد عنایت شارع مقدس است معارض و موجب تفویت و تضییع آن‌ها است احوط ترک این عمل است. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم

مادر جانشین

( مسئله. هرگاه نطفه زن و شوهری را در خارج از رحم با هم ترکیب کنند سپس به رحم زنی تلقیح شود این کار ذاتاً اشکالی ندارد ولی چون اغلب مستلزم نگاه و لمس حرام است تنها در موارد ضرورت جایز است.

( سؤال. رحم بانویی به هر علت قادر به نگاهداری جنین نیست و سقط می‌کند، با آمیزش نطفه وی و شوهرش در آزمایشگاه و انتقال جنین به رحم زن دیگری که به اصطلاح مادر جانشین و یا مادر قائم مقام نامیده می‌شود بچه رشد می‌کند و به موقع متولد می‌شود و برابر قرار داد مزد معینی به مادر جانشین داده می‌شود تا کودک تحویل زن و شوهر گردد، آیا این امر می‌تواند جایز باشد؟

جواب: این کار ذاتاً مانع شرعی ندارد، ولی مسائل جنبی حرامی از قبیل لمس کردن و نظر نمودن در آن موجود است هرگاه به وسیلة محرمی مانند شوهر انجام شود، به این صورت که نطفه خود ویکی از دو همسرش را بگیرد و ترکیب و در رحم همسر دیگر(هر چند عقد موقتی با او خوانده باشد) کشت کند، مرتکب حرامی نشده در غیر این صورت برای مجاز بودن این محرمات جنبی باید ملاحظه کرد که این کار ضرورتی پیدا کرده است یا نه؟

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

( سؤال 1. شوهر و همسر اسپرم و تخمک دارند ولی رحم قابل نگهداری جنین را ندارد و لذا اسپرم را با تخمک در بیرون تلقیح می‌کنند و در رحم اجنبیه (رحم اجاره ای) قرار می‌دهند اگر این کار با مقدمات حلال صورت گیرد جایز است؟ و آیا فرزند با این سه نفر (صاحب اسپرم، صاحب تخمک، صاحب رحم) محرم است؟

جواب: بسمه‌تعالی در صورتی که صاحب رحم اجاره‌ای شوهر نداشته باشد صاحب اسپرم وی را در مدت نگهداری جنین عقد موقت کند و فرزند صاحب اسپرم و تخمک می‌باشد و نسبت به صاحب رحم در جریان حکم ارث و نظائر آن باید احتیاط کرد. والله العالم.

نسبت کودک متولد شده در رحم اجاره‌ای

( سؤال 2. هرگاه اسپرم زوج با تخمک زوجه تلقیح شود اما پرورش جنین در رحم اجاره‌ای قرار گیرد حکم فرزند چیست؟

جواب: بسمه‌تعالی فرزند یاد شده از آن زوج و زوجه است که از اسپرم و تخمک آنها متولد شده است ولی نسبت به صاحب رحم اجاره‌ای احتیاط شود یعنی این فرزند احتیاطا نمی‌تواند با صاحب رحم و فرزندان او ازدواج کند. والله العالم.

تخمک اهدایی به زن نازا

( سؤال 3. زنی که نازاست اگر از زنی تخمک اهدائی بگیرد و پس از تلقیح داخل رحم گذاشته شود جایز است؟

جواب: بسمه‌تعالی باید تخمک را از زنی بگیرد که به صورت عقد موقت زوجه شوهر باشد آنگاه تخمک را در رحم خود قرار دهد، فرزندی که متولد می‌شود مربوط به زن صاحب تخمک است ولی مادر که نطفه را در رحم پرورش داده مادر عرفی است و در هر حال فرزند اگر پسر باشد بر آن محرم است. والله العالم.

سؤالات مشترک

قرار دادن نطفه اجنبی در رحم زن اجنبیه

( سؤال 1. یکی از مشکلات زوجین نازا فقدان اسپرم در شوهر است که در کشورهای غربی این نقص با تلقیح از مردان دیگر به زن منتقل می‌شود در ضمن در این رابطه بانک اسپرم وجود دارد و مشخصات مرد دهندة اسپرم با شوهر بیمار مقایسه شده و سعی می‌شود فرد از نظر ژنتیک شباهت با شوهر بیمار داشته باشد و فاقد بیماری‌های ارثی باشد و از آن جایی که روش فوق تنها راه حاملگی در زنان است که شوهرشان اصلا اسپرم ندارند، حکم شرعی مسئله چیست؟

حضرت امام خمینی(: جایز نیست داخل نمودن منی اجنبی را در رحم زن اجنبیه‌، چه با اجازة زن باشد یا نه و چه با اجازة شوهر باشد یا نباشد.

حضرت آیت‌الله العظمی خوئی(: جایز نیست نطفه مرد اجنبی غیر از شوهر را به زنی تلقیح و تزریق نمایند.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای: بسمه تعالی، این عمل فی نفسه اشکال ندارد لکن از لمس و نظر حرام باید اجتناب شود و بچه ملحق به زن و مرد صاحب نطفه است و نسبت به صاحب رحم در احکام شرعی مربوط به نسب احتیاط رعایت شود.

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(: این نوع تلقیح قطعا جایز نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی: بسمه تعالی جایز نیست ولی اگر تخمک زن را با اسپرم مرد در خارج رحم بارور کنند و سپس در رحم قرار دهند، جایز است و در این صورت هم فرزند آن مرد نخواهد بود، بلکه فرزند صاحب اسپرم است و جواز این امر در صورتی که مستلزم حرامی نباشد مانند این‌که بچه‌دار نشدن برا او حرجی باشد.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(: بسمه تعالی، عمل مزبور جایز نیست والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی: جایز نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی: بسمه تعالی شأنه، این عمل به نظر این‌جانب اشکال دارد. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی: بسمه تعالی، تلقیح اسپرم مرد بیگانه جایز نیست و فرزندی که از این متولد می‌شود، شبیه فرزند نامشروع است.

خرید و اجاره رحم زن دیگر

( سؤال 2. الف) اگر نطفه بارور شده زن و شوهر را در رحم زن دیگری قرار دهند، آیا این عمل جایز است؟

ب) این فرزند از کدام یک (زن و شوهر یا صاحب رحم) ارث می‌برد؟

ج) این فرزند به کدام (زن و شوهر یا زن صاحب رحم) محرم است؟

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(

الف) یه هیچ وجه جایز نیست.

ب) در صورت علم و عمد نسبت به صاحب رحم (یعنی ورثه صاحب رحم مصالحه کنند) مسئله مشکل است و احوط تصالح می‌باشد.

ج) ولد به صاحب نطفه ملحق می‌شود واگر جنین از بدو رشد در رحم زن دیگر قرار گیرد، زن مادر محسوب می‌شود.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

الف) عمل مذکور جایز نیست و اجرت هم باطل است.

ب) فرزند به صاحب آب (نطفه) ملحق است و از او ارث می‌برد و بالعکس در صورتی که تمام شرایط ارث بین آن دو بر قرار باشد و همچنین از مادری که متولد شده ارث می‌برد و بالعکس.

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

بسم الله الرحمن الرحیم اگر مستلزم هیچ خلافی مانند لمس و نظر حرامی و غیره نباشد فی حد نفسه اشکال ندارد، لکن پدر و مادر بچه همان صاحبان نطفه هستند، بچه با آن زن دیگر و شوهرش نسبتی ندارد. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(

الف) بسمه تعالی، حرام است. ب و ج) ملحق به صاحب نطفه است و نسبت به صاحب رحم احتیاط مناسب، ترک نشود.

نسب ناشی از تلقیح مواد غیر انسانی به رحم مصنوعی

( سؤال 3. اگر نطفه و اسپرم را از فرآوردههای نباتی تهیه کنند و آن را در رحم مصنوعی پرورش دهند و از آن کودکی به عمل آورند چنانچه فرض شود بشر موفق به چنین تولیدی گردد نوزاد به چه کسی ملحق میشود؟

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای: به کسی ملحق نیست والله العالم. (14/02/1378)

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(: در فرض مزبور کودک شرعاً ملحق به کسی نخواهد بود. (05/02/1378)

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی: این نوزاد متعلق به کسی نیست، یعنی نه پدر دارد و نه مادر. (31/01/1378)

روزه و پزشکی

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

( سؤال 1. برخی از پزشکان در هنگام کشیدن دندان از موادی استفاده می‌کنند که بوی آن مدتی در دهان می‌ماند و این بو و رایحه، گاهی اوقات به حلق هم می‌رسد. آیا در این صورت روزه اشکال پیدا می‌کند؟

جواب: باقی ماندن بوی مواد ذکر شده، اگرچه به عمق حلق هم برسد، اشکالی ندارد، والله العالم.

( سؤال 2. حکم استفاده از مواد زیر در روزه چه حکمی دارد؟ 1. عطری که مشتمل بر الکل و یا بخورات و مواد خوشبوکننده است؛ 2. استفاده از آمپول؛ 3. قطره‌ای که در چشم و یا در گوش می‌ریزند.

جواب: هیچ کدام از موارد ذکر شده برای روزه اشکالی ندارد، والله العالم.

استفاده از اسپری جهت بیماری‌های تنفسی

( سؤال 3. استفاده از موادی مثل اسپری تنفس برای بیماران در حال روزه چه حکمی دارد؟

جواب: در صورتی که به فضای دهان به شکل هوای بدون جرم برسد، اشکالی ندارد، والله العالم.

( سؤال 4. اسپریی که برای معالجه از طریق دهان یا بینی استفاده می‌شود، دو نوع است. گاهی مواقع به شکل یک مادّة پر فشار که شباهت به گاز دارد، استعمال می‌گردد و گاهی اوقات به شکل یک مایع جاری و یا به شکل بخار جاری استفاده می‌شود. حکم هر دو مورد را در روزه بیان فرمایید؟

جواب: در صورتی که در چشم و بینی استعمال گردیده و به فضای حلق نرسد، اشکالی ندارد و در صورتی که از طریق دهان استعمال شده و قبل از رسیدن به حلق مبدل به هوا شود، مصرف آن مانعی ندارد، والله العالم.

( سؤال 5. مریضان مبتلا به آسم ناچارند، از وسیله‌ای استفاده کنند که باعث راحت شدن تنفس و از بین رفتن گرفتگی نفس می‌شود. این وسیله این‌گونه استفاده می‌شود که آن را در مقابل دهان گذاشته و با فشار دادن آن، داروی داخل آن به شکل گاز داخل دهان شده و باعث رفع گرفتگی نفس می‌شود. لطفاً حکم استفاده از آن را برای روزه داران بیان فرمایید؟

جواب: در صورتی که هوا بعد از رسیدن به مری و مجرای تنفس مبدل به ماده سائله گردد، روزه صحیح بوده و اشکالی ندارد، والله العالم.

( سؤال 6. گاهی موارد پزشکان برای مریضان مبتلا به بیماری‌های تنفسی دارویی را تجویز می‌کنند که به شکل گاز پر فشار بوده و از طریق دهان جذب بدن می‌شود. آیا استفاده از این دارو با توجه به اینکه 80% درصد آن جذب بدن می‌شود، اشکالی در روزه ایجاد می‌کند؟

آیت‌الله تبریزی و آیت‌الله خوئی(: استفاده از داروی ذکر شده، ضرری به روزه وارد نمی‌کند.

( سؤال 7. من مبتلا به حساسیتی در بینی می‌باشم و با مراجعه به پزشک، پزشک از من خواسته، که برای تشخیص مریضی ماده‌ای را استفاده کنم که به شکل اسپری از فضای دهان جذب بدن می‌شود. وقتی که آن را استعمال کردم، احساس کردم کمی از آن داخل حلقم شده و جذب شکم گردیده، ولی یقین پیدا نکردم. آیا روزة من در آن حال باطل شده یا نه، در صورتی که اگر می‌دانستم، دکتر چنین دارویی را برای من تجویز می‌کند، هرگز دکتر نمی‌رفتم؟

جواب: در صورتی که داروی مذکور به شکل هوا به فضای دهان برسد، ضرری به روزه نمی‌زند، والله العالم.

قطرة بینی

( سؤال 8. آیا قطره‌ای که داخل بینی ریخته می‌شود، روزه را باطل می‌کند؟

جواب: در صورتی که به فضای حلق نرسیده باشد، اشکال ندارد.

( سؤال 9. دارویی که خانم‌ها برای معالجة بعضی از امراض خود استفاده می‌کنند و آن را داخل مجرای رحم قرار می‌دهند، آیا ضرری به صحت روزه می‌رساند؟

جواب: استفاده از این داروها ضرری به روزه نمی‌رساند، والله العالم.

حکم داخل کردن دوربین عکسبرداری از طریق دهان به معده

( سؤال 10. آیا داخل نمودن تجهیزات عکسبرداری و مانند آن داخل بدن، جهت عکسبرداری از معده موجب بطلان روزه می‌شود؟

جواب: داخل نمودن وسایل ذکر شده، در صورتی که فقط برای عکسبرداری باشد، مانعی نداشته و روزه صحیح می‌باشد، والله العالم.

حکم آمپولی که جهت معالجه استفاده می‌شود

( سؤال 11. آیا استفاده از آمپول‌های مختلف (غذایی و یا بیهوش‌کننده و یا دارویی) روزه را باطل می‌کند؟

جواب: استفاده از آمپول‌هایی که به نحو تزریق در عضو می‌باشد و جنبة دارویی دارد، اشکالی ندارد. ولی استفاده از آمپول‌های که موجب بیهوشی می‌شود، هرچند مدت بیهوشی کم باشد، قابل اشکال است، والله العالم.

( سؤال 12. آیا تزریق آمپول موجب باطل شدن روزه می‌شود؟ و آیا فرقی بین آمپول دارویی و آمپول تقویتی وجود دارد، در صورت اشکال، آیا تزریق در دست و یا پا فرقی دارد؟

جواب: تزریق آمپول در ماه رمضان چه دارویی و چه تقویتی مشکلی ندارد و در حکم ذکر شده، فرقی بین تزریق از دست و یا پا وجود ندارد. البته باید توجه شود که شخص مریض با تفاصیلی که در رسالة عملیه گفته شده، روزه بر او واجب نمی‌باشد، والله العالم.

آمپول و سرم غذایی

( سؤال 13. استفاده از آمپول‌های تقویتی و غذایی مانند (ب 12) و (ب کمپلکس) در حال روزه چه حکمی دارد؟

جواب: ضرری به روزه نمی‌رساند، والله العالم.

( سؤال 14. آیا استفاده از سرم خوراکی که حاوی آب و شکر و بعضی داروهای دیگر می‌باشد و به جای آب و غذا به بیماران داده می‌شود، باعث بطلان روزه می‌شود؟

آیت‌الله تبریزی و آیت‌الله خوئی(: بنابر احتیاط واجب در حال روزه، ترک شود.

( سؤال 15. آیا سرم غذایی در صورتی که شخص روزه‌دار با توجه به گرسنگی نیازی چندان به غذا ندارد مبطل روزه محسوب می‌شود؟ در بعضی از استفتائاتی که شده، فرموده‌اید بنابر احتیاط واجب مفطر بوده و باید از آن اجتناب شود. این در حالی است که در استفتایی دیگر که بدین گونه مطرح شده است. آیا دارویی که جهت تغذیه به مریض از راه آمپول داده می‌شود، برای روزه اشکال دارد یا نه، و آیا این آمپول غذایی حکم آمپول‌های دیگر را دارد؟ با توجه به اینکه مواد غذایی مذکور داخل معده نگشته و از راه خون جذب بدن می‌گردد، مانند سایر داروهایی که به وسیلة آمپول‌ها جذب می‌گردد؟ در جواب این استفتاء فرموده‌اید، داروی ذکر شده مفطر نبوده، اگرچه بنابر احتیاط مستحب ترک شود. آیا جواب دوم عدول از جواب اول بوده و نظر مبارک تغییر نموده است؟

آیت‌الله تبریزی و آیت‌الله خوئی(: در صورتی که داروی مذکور که جهت تقویت استفاده می‌شود، جایگزین غذا بوده و احساس گرسنگی را در شخص از بین می‌برد، باید بنابر احتیاط واجب از آن اجتناب گردد، هر چند داخل معده نگردد. ولی در صورتی که جایگزین غذا در رفع گرسنگی در انسان نباشد، هرچند از طریق خون جذب بدن گردد، استفاده از آن ضرری به روزه نمی‌زند.

بیهوشی و جراحی روزه‌دار

( سؤال 16. در مواردی که اجرای عمل جراحی بر روی انسان متوقف بر بیهوشی باشد، در صورتی که بیهوشی مقداری از روز و یا همة آن روز باشد، آیا روزة شخص روزه‌دار با این بیهوشی اشکال پیدا می‌کند؟

جواب: عمل مذکور با توجه به بیهوشی اشکالی ندارد و بنابر احتیاط روزة آن روز را قضا نماید، الله العالم.

خون دادن شخص روزه دار

( سؤال 17. آیا پرداخت خون از طریق رگ برای روزه اشکال دارد؟

جواب: ضرری به روزه نمی‌رساند و لکن مکروه است، والله العالم.

( سؤال 18. من در ماه رمضان خون داده‌ام، آیا روزه‌ام صحیح است؟

جواب: خون دادن در ماه رمضان و در حال روزه اشکالی ندارد و لکن مکروه می‌باشد، والله العالم.

( سؤال 19. شخصی که می‌داند اگر داروی خاصی را در شب استفاده نکند، در طول روز مبتلا به سردرد شدیدی می‌شود که نمی‌تواند با آن روزه را ادامه دهد، آیا خوردن و یا استعمال آن دارو در شب واجب است؟

جواب: واجب است که این دارو را هنگام سحر اگر ضرری برای او ندارد، بخورد، والله العالم.

ژن درمانی

دستاوردهای جدید و نوپدید علمی، موقعیت امروز بشر را از حالت مشاهده و توصیف و نظاره صرف، به مداخله و مهندسی در خلقت ارتقا داده است، از میان شاخه‌های مختلف دانش، علم ژنتیک، بر اساس ماهیت خویش بیشترین تصرف و ورود را داشته است.

از آن‌جا که در کشوری مانند ایران، قوانین نیز باید بر مبانی محکم فقهی استوار شود، چالش‌های مطرح در بررسی‌های ژنتیکی و ژن درمانی، بیشترین تعامل را با فقه و شریعت دارد، از این رو فقیهان بیش از هر گروه دیگری در معرض پرسش از چالش‌های به وجود آمده هستند، برخی از محورهای اصلی این پرسش‌ها عبارتند از: آیا دست کاری ژن‌های انسان که سبب پیدایش تغییراتی در ساختمان روانی و جسمی انسان می‌شود جایز است؟ آزمایشات ژنتیکی بر روی جنین یا حیوانات چه حکمی دارد؟ آیا انجام تحقیق برای پیدا کردن بهترین ژن انسانی (از نظر جسمی و ویژگیهای فکری و ذهنی و همچنین قابلیت آن در عدم ابتلاء به بیماری از بیماری‌ها) و انحصار نسل آینده بشری در این ژن (برای داشتنن جامعهای با انسانهایی ممتاز از نظر جسمی و فکری و...) جایز است؟

(

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

( سؤال 1. در عالم پزشکی متداول شده که روی موجودات بسیار ریز ژن‌ها درون سلول‌های بدن انسان و غیر انسان اقداماتی انجام می‌دهند که گفته می‌شود موجب پیدایش تغییراتی در ساختمان روانی انسان‌ها و یا تغییرات جسمی انسان‌ها و غیر انسان‌ها می‌گردد بفرمائید:

1. آیا نفس این عمل دست کاری کردن ژن‌ها جائز است؟

2. در صورتی که این اقدام به منظور درمان صورت نگیرد ولیکن در جهت دست یابی به برتری‌های جسمی و یا روانی و پیشرفت علم پزشکی بوده باشد آیا جائز است چنین اقداماتی انجام گیرد؟

3. اگر اقدام فوق روی نطفه یا جنین انجام شود حکم چگونه خواهد بود؟

جواب: 1. در حیوانات اگر موجب اذیت آن‌ها نشود جواز بعید نیست و در انسان در صورتی که موجب تغییر نوعی او بشود جائز نیست و در تغییر شخصی و شخصیات اگر موجب کمال بیشتر جسمی یا روحی او شود جایز است. و اگر موجب عیب و نقص جسمی یا روحی شود جایز نیست والله العالم.

2. در صورتی که در انسان موجب تغییر نوعی یا عیب ونقص روحی وحسی نشود جائز است. والله العالم.

3. از جواب سؤال اوّل جواب معلوم می‌شود و مع ذلک به طور کلّی باید در اینگونه موارد رعایت احتیاط کامل بشود. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

( سؤال. در عالم پزشکی متداول شده که روی ژن‌های درون سلول‌های بدن انسان و غیرانسان اقداماتی انجام می‌دهند که گفته می‌شود موجب پیدایش تغییراتی در ساختمان روانی انسان‌ها و یا تغییرات جسمی انسان‌ها و غیرانسان‌ها می‌گردد، بفرمایید:

1. آیا نفس این عمل (دست‌کاری کردن ژن‌ها) جایز است؟

2. در صورتی که این اقدام به منظور درمان صورت نگیرد، ولی در جهت دستیابی به برتری‌های جسمی یا روانی، و پیشرفت علم پزشکی بوده باشد، آیا می‌توان چنین اقدامی انجام داد؟

3. اگر اقدام فوق روی نطفه یا جنین انجام شود، حکم چگونه خواهد بود؟

جواب: 1. هرگاه این تغییرات مثبت باشد اشکالی ندارد.

2. اگر مثبت باشد اشکالی ندارد.

3. مانند جواب مسئله سابق است.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

انتقال ژن از گیاهان و حشرات به یکدیگر

( سؤال. انتقال «ژن» از یک موجود زنده مثل گیاه یا حشره به موجود زنده دیگر جهت تولید یک خصیصه و یا افزایش خصیصه موجود چه حکمی دارد؟

جواب: بسمه‌تعالی انتقال جزئی از گیاه یا حشرات به گیاه یا حشره دیگر اشکال ندارد. والله العالم.

سؤالات مشترک

( سؤال 1. 1. آیا دستکاری ژن حیوانات برای به دست آوردن حیوانی که بتوان از اجزای آن برای پیوند به انسان استفاده کرد جایز است؟

2. بعد از انجام عملیات خاصی روی ژن خوک آن را به حالتی درآوردهاند که شیر او کاملاً فرمول شیر طبیعی مادر را دارد، آیا میتوان از این شیر به صورت طبیعی یا خشک شده برای کودکان استفاده کرد؟

3. ترکیب نطفه مرد با تخمک شامپانزه یا نطفه شامپانزه با تخمک زن و به دنیا آمدن انسانی میموننما چه حکمی دارد؟ (ترکیب نطفه انسان و حیوان)

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

1. اشکال ندارد و الله العالم.

2. حکم آن شیر حکم شیر قبل از عملیات مذکوره است و الله العالم.

3. این عمل اشکال دارد بلکه جائز نیست و الله العالم. (15/03/1381)

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(

1. مانعی ندارد.

2. خیر.

3. اختیاراً چنین کاری نباید بشود. (14/06/1381)

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

1. اشکالی ندارد.

2. جایز نیست جز در موارد ضرورت.

3. جایز نیست. همیشه موفق باشید. (25/03/1381)

حضرت آیت‌الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

1. جایز است.

2. جایز نیست.

3. با توجه به خطر و خوف رنج و عذاب احتمالی آن موجود، محل اشکال است. (11/04/1381)

تحقیق برای به دست آوردن ژن‌های برتر

( سؤال 2. آیا انجام تحقیق برای پیدا کردن بهترین ژن انسانی (از نظر جسمی و ویژگی‌های فکری و ذهنی و همچنین قابلیت آن در عدم ابتلاء به بیماری از بیماری‌ها) و انحصار نسل آینده بشری در این ژن (برای داشتنن جامعهای با انسان‌هایی ممتاز از نظر جسمی و فکری و...) جایز است؟

حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی: فی حد ذاته اشکال ندارد ولی ممکن است در آینده پیامدهای نامطلوبی از آن کشف شود. (12 ربیعالثانی 1423ق)

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی: هر نوع تحقیقی که مستلزم انجام فعل حرام نباشد بیاشکال است والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(: اگر مستلزم کار خلاف شرعی نباشد اشکال ندارد. (20/04/1381)

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی: در صورتی که مستلزم کار خلافی نباشد مانعی ندارد. (20/01/1383)

سزارین

حضرت امام خمینی(

( سؤال. زنی که سزارین می‌کند و بچّه را از پهلوی او خارج می‌کنند خونی که از رحم می‌بیند نفاس است یا استحاضه؟

جواب: خون نفاس است.

حضرت آیت‌الله فاضل لنکرانی(

( مسئله 1. سزارین زن بارداری که امکان زایمان طبیعی او وجود دارد، جایز است با رعایت احکامی که در نگاه و لمس وجود دارد.

( مسئله 2. اگر در اثر تأخیر سزارین، جنین بمیرد یا آسیبی به مادر وارد شود و به همین علت نقصی بر مادر یا جنین وارد شود، در صورتی که مرگ و آسیب مستند به کسی نباشد، کسی ضامن نیست. امّا اگر مستند به کسی باشد، او ضامن است مگر آن‌که شرط عدم ضمان کرده باشد و کوتاهی در عمل هم نکرده باشد.

( مسئله 3. زنی که انجام عمل سزارین برایش ضرورت دارد، نمی‌تواند آن را بهانه قرار داده و اقدام به بستن لوله‌های خود نماید، مگر این‌که بستن لوله‌ها برای او نیز ضرورت داشته باشد.

( مسئله 4. پزشکی که عمل سزارین انجام می‌دهد، در صورتی می‌تواند لوله‌های زن را ببندد که برای او ضرورت داشته باشد و این کار باید با اجازۀ زن و همسر او انجام شود.

( مسئله 5. اگر جنین در رحم مادر بمیرد، باید به آسان‌ترین راه او را بیرون آورند، هرچند ناچار شوند او را قطعه‌قطعه نمایند.

استفاده از باقیمانده‌های زایمان‌

( مسئله 6. استفاده از باقیمانده‌های زایمان، مثل جفت و... متعلق به زائوست ولی اگر او از آن‌ها اعراض نماید یا به صورت مجانی یا در مقابل دریافت عوض، آن را واگذار نماید، استفاده از آن برای مصارف پزشکی جایز است.

حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی(

( سؤال. زنانی که با عمل جرّاحی اطفال را از رحم ایشان خارج می‌کنند بعد از آن، خون از مجرای طبیعی بیرون می‌آید آیا این خون با آن‌که منشأش را نمی‌داند فقط می‌داند به واسطۀ اخراج طفل، بیرون آمده است محکوم به نفاس است؟

جواب: خون مفروض که بعد از ولادت، از محلّ ولادت خارج می‌شود خون نفاس است و فرق نیست که طفل، به نحو طبیعی خارج شود، یا به جرّاحی، بلی خون موضع جرّاحی که به واسطۀ بریدن محلّ خارج می‌شود خون نفاس نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

( سؤال. زنی که «سزارین» شده و بچه‌اش به دنیا می‌آید، خونی که هنگام جراحی یا پس از آن، از محل معتاد یا غیر معتاد بیرون می‌آید، چه حکمی دارد؟

جواب: باسمه تعالی؛ در فرض مزبور خونی که از محل معتاد خارج می‌شود، نفاس نیست، مگر آنکه خون مزبور اوصاف دم حیض یا در ایام عادت باشد که محکوم به حیض است، و اگر از غیر محل معتاد خارج شود بنابر احتیاط واجب نمازهایش را باید بخواند، والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(

خون سزارین‌

( سؤال 1. زنی که سزارین می‌شود، خونی که می‌بیند آیا خون نفاس است یا خیر؟

جواب: خون نفاس است.

شک در خون سزارین‌

( سؤال 2. زنی که با سزارین زایمان کرده بعد از این‌که ایام عادت او گذشت، شک می‌کند که خون موجود خون نفاس است یا خون زخم، وظیفه‌اش چیست؟

جواب: به مسألة 445 و 446 رساله رجوع شود.

سزارین‌

( سؤال 3. آیا سزارین اشکال دارد؟

جواب: در مورد ضرورت، جایز است.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

( سؤال 1. بعضی از خانم‌های حامله، که می‌توانند به وضع طبیعی زایمان کنند، اصرار دارند که سزارین شوند تا درد کمتری تحمّل کنند، این کار چه حکمی دارد؟

جواب: اگر این کار جنبة عقلائی داشته باشد اشکالی ندارد.

سزارین‌

( سؤال 2. برخی از خانم‌های حامله، که می‌توانند به وضع طبیعی زایمان کنند، اصرار دارند سزارین شوند تا درد کمتری تحمّل کنند. حکم شرع در این زمینه چیست؟

جواب: اگر این کار جنبۀ عقلایی داشته باشد اشکالی ندارد.

( سؤال 3. آیا درآمدزا بودن سزارین، مجوّز توصیۀ پزشک به بیماران جهت زایمان غیر طبیعی هست؟

جواب: جایز نیست.

( سؤال 4. در صورت عدم جواز آنچه در مسألۀ بالا آمد، آیا پزشک ضامن ضرر جانی یا مالی بیمار خواهد بود؟

جواب: آری ضامن است؛ مگر اینکه بیمار را از این امر با خبر کرده، و اجازه گرفته باشد.

( سؤال 5. حضور شوهر بر بالین همسر به هنگام زایمان، نقش زیادی در آرامش وی دارد. آیا چنین کاری شرعاً نیز توصیه می‌شود؟

جواب: اگر واقعاً چنین اثری داشته باشد مانعی ندارد؛ ولی ظاهراً این اثر قابل تردید است.

( سؤال 6. برای تشخیص زمان زایمان، ماما باید دست را داخل رحم حامله کند، آیا این کار جایز است؟

جواب: در صورت ضرورت جایز است.

( سؤال 7. آیا پزشک مرد متخصّص زنان، مجاز به انجام آنچه در سؤال قبل آمد می‌باشد؟

جواب: در صورت دسترسی به پزشک زن، این کار برای پزشک مرد مجاز نیست. و در صورت عدم دسترسی، تنها به هنگام ضرورت جایز است.

( سؤال 8. آیا عدم منع آن در طول تاریخ توسّط اقوام و ملل مختلف دلیل مجاز بودن چنین کاری نمی‌شود؟

جواب: در طول تاریخ نیز همیشه در موارد ضرورت این کار انجام شده است.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

نفاس پس از سزارین

( سؤال 1. بچه‌ای به وسیلة عمل جراحی از داخل رحم خارج می‌شود، خون‌هایی که پس از عمل از مجرای طبیعی زن خارج می‌شود، حکم نفاس دارد یا خیر؟

جواب: بسمه‌تعالی حکم نفاس را دارد مثل این‌که سقط جنین کند. والله العالم.

( سؤال 2. بعضی از فقهاء خون بعد از عمل جرّاحی سزارین را دم جروح می‌دانند به نظر حضرت‌عالی خون مزبور نفاس است و موجب غسل می‌گردد؟

جواب: بسمه‌تعالی خون نفاس است البته ممکن است همراه با خون جراحی نیز باشد. والله العالم.

سقط جنین

اگرچه به طور عموم، در زندگی مشترک زوجین، مسئلة تولد فرزند امری مبارک و میمون است، و شریعت نیز با ابلاغ احکامی از جنین شکل گرفته در رحم حمایت می‌کند و با وضع احکام وضعی از سقط و ضربه زدن به آن بازمی‌دارد، با این همه در مواردی، به دلایل مختلفی مانند کنترل جمعیت، نقصان جنین، یا توجیه‌های غیرموجه و یا موجه پزشکی و غیرپزشکی اقدام به سقط جنین می‌شود.

با توجه به نکات یادشده، مسائل و چالش‌های بسیاری وجود دارد، که پرسش‌های فراوان فقهی مختلفی را فرا روی فقیهان نهاده و آنان نیز بر اساس ادله اجتهادی به پاسخ آن‌ها پرداخته‌اند.

(

حضرت امام خمینی(

الف) مسائل

( مسئله 1. اگر به خانم بارداری صدمه وارد کند که جنین از او سقط گردد باید بر حسب مراتب ذیل دیه پرداخت نماید:

اگر جنین به صورت نطفه باشد که در رحم استقرار یافته است، دیة سقط کردن آن، بیست دینار طلا می‌باشد.

اگر جنین علقه باشد، دیة سقط آن چهل دینار طلاست.

اگر جنین مضغه باشد، شصت دینار طلا باید بپردازد.

اگر جنین اسکلت‌بندی پیدا کرده و لکن هنوز گوشت روی آن روییده نشده و سقط گردد، باید هشتاد دینار طلا بپردازد.

اگر جنین خلقتش تمام شده و لکن روح در او دمیده نشده و سقط شود، باید صد دینار بپردازد.

اگر جنین روح هم پیدا کرده و سپس سقط شود، باید دیة کامله بپردازد، یعنی اگر جنین دختر باشد پانصد دینار طلا و اگر پسر باشد هزار دینار طلا.

( مسئله 2. سقط جنین جایز نیست و موجب دیه است و بر عهدة مباشر سقط جنین است و اگر بعداز ولوج روح بوده کفاره هم دارد که با فرض عمد جمع بین عتق و صیام شهرین متتابعین (دو ماه روزه پشت سر هم) و اطعام ستین مسکین است.

( مسئله 3. اگر زنی از زنا آبستن شود، جایز نیست بچه‌اش را سقط کند.

( مسئله 4. اگر تشخیص داده شود که جنین در صورت رشد و تولد ناقص العضو یا ناقص الخلقه خواهد بود، نمی‌توان آن را از بین برد و اقدام به سقط نمود، که در صورت سقط کردن باید سقط‌کننده دیه بپردازد.

( مسئله 5. اگر زن باردار کاری کند که موجب سقط جنین خود گردد، باید دیه بپردازد و خود او سهمی از این دیه به عنوان ارث نمی‌برد.

( مسئله 6. اگر ماماها و اهل فن نتوانند تشخیص دهند که جنین سقط شده از زن آیا قابلیت انسان شدن را طی مراحلی داشته یا نه، در این صورت چنانچه با سقط نشدنش نقصی برای زن ایجاد شده باشد سقط‌کننده باید ارش پرداخت نماید.

ب) استفتائات

سقط به جهت جنون مادر

( سؤال 1. اگر چنانچه زنی که مبتلا به جنون است، آبستن شود، با توجه به معیارهایی که در دست میباشد بتوان پیش بینی نمود که بیماری نامبرده پیشرونده است، با توجه به امکان انتقال بیماری‌های روانی به جنین و همچنین عدم امکان مراقبت بیمار از فرزند خود، آیا سقط جنین جایز است یا خیر؟

جواب: جایز نیست.

از بین بردن نطفه بعد از استقرار در رحم

( سؤال 2. قبل از سؤال توضیحا عرض کنم که نطفه مرد (اسپرم) بعد از قرار گرفتن در رحم به طرف لولههای رحمی حرکت کرده و در آن لوله با نطفه زن (تخمک) لقاح مییابد و دوباره از طرف لوله به سمت رحم برمیگردد که سه روز طول میکشد تخمک لقاح یافته (تخم) به رحم برسد و در این سه روز چندین تقسیم هم انجام میدهد ورشد میکند وقتی که به رحم رسید بین سه تا چهار روز طول میکشد تا بتواند در رحم مستقر شود (مرحله لانه گزینی) و باز در این مدت نوزاد رشد میکند وقتی که مستقر شد. یعنی بعد از تقریبا یک هفته بعد از لقاح. به رشد خود ادامه میدهد تا هنگام تولد و میدانیم بعضی از وسایل جلوگیری از حاملگی نطفه مرد را از بین میبرد و بعضی نطفه زن را و بعضی تماس بین این دو را قطع میکند تا لقاح صورت نگیرد. ولی وسیلة دیگری به نام (A.U.D) نطفة لقاح‌یافتة مرد را که به رحم برمیگردد و مقداری رشد کرده و جنینی کامل است که گاهی حتی به رحم برنگشته و همان‌جا رشد میکند که در پایان نوزاد را با سزارین خارج میکنند نمیگذارد در رحم مستقر شود و او را نابود میکند.

آیا استفاده از این وسیله جایز است و نابود کردن نطفة لقاح‌یافتهای که چندین روز از عمرش میگذرد جایز است یا خیر؟ و لفظ استقرار در رحمی که فقهاء در تعابیر و حضرت امام در تحریر آوردهاند، این دقت در او شده که استقرار معمولا یک هفته بعد از لقاح نطفه هست یا خیر؟ لطفا توضیح بفرمائید.

2. میدانیم که منی مرد عبارت است از (اسپرم) که قدرت لقاح تخمک را دارد و ترشحات دیگری که از غدد پروستات و لیتروکوپر میشود. حال اگر در مردی اسپرم نبود بیضهها کشیده شده بودند ولی همان ترشحات و انزال بود حکم منی را دارد؟ و در زن که اسپرم وجود ندارد و همان ترشحات مهبل او هستند که هنگام جماع باشدت بیشتری همراه شهوت دفع میشوند، آیا منی او چیست؟ چون این ترشحات در بسیاری موارد وجود دارند لطفا توضیح بفرمائید.

جواب: 1. اگر یقین حاصل است که نطفه بعد از اسقرار در رحم به وسیلة گذاشتن دستگاه از بین می‌رود جایز نیست و موجب دیه است و در مورد شک اشکال ندارد.

2. اگر با شهوت خاصی که در مورد جماع حاصل می‌شود از زن خارج گردد غسل واجب می‌شود وگرنه پاک است و غسل واجب نیست.

سقط جنین به جهت مشکلات اقتصادی یا اجتماعی

( سؤال 3. آیا دلایلی مانند مشکلات اقتصادی، اجتماعی، تعدد اولاد و کهنسالی، مجوزی برای قطع دائم حاملگی و یا سقط جنین میباشد؟

جواب: آنچه ذکر شده مجوز نیست.

( سؤال 4. در مورد مادران بیماری که ادامۀ حاملگی آن‌ها با حیاتشان مغایرت پیدا می‌کند و سنّ جنین از چهار ماه بیشتر است، لیکن جنین از نظر سنّی در وضعیتی است که إمکان ادامۀ حیات وی خارج از رحم مادر وجود ندارد و بعد از مرگ مادر او هم فوت خواهد نمود، آیا می‌توان به منظور نجات حداقل یک نفر؛ (یعنی مادر) به حاملگی خاتمه داد؟

جواب: باید تا آخرین ساعات إمکان حفظ حیات مادر منتظر بمانند، چنانچه در آن هنگام جنین در وضعی باشد که إمکان ادامۀ حیاتش نیست سقط او جهت حفظ حیات مادر مانعی ندارد.

( سؤال 5. در مواردی که إمکان وجود نقائص مادرزادی جسمی و عقلی و روانی، به طور سرشتی یا اکتسابی در جنین هست (مثل انواع بیماری‌های ارثی یا ناشی از تأثیر موادّ و داروها و اشعۀ ایکس و غیره...) آیا می‌توان به سقط جنین مبادرت نمود؟ و آیا از این نظر تفاوتی بین جنین زیر و یا بالای چهار ماه وجود دارد؟ و آیا در صورتی که وجود نقص مزبور إثبات شود سقط جنین جائز است؟

جواب: سقط جائز نیست و فرق نمی‌کند.

( سؤال 6. همسر این‌جانب پس از حامله شدن به فرزند پنجم دچار ناراحتی فراوان شد، با اصرار زیاد او و فشار زندگی در دوران طاغوت به کورتاژ کردن بچّۀ دو ماه و نیمه با علم رضایت دادم. خواهشمندم تکلیف ما را بیان فرمائید.

جواب: از عمل خود توبه کنید، و دیه بر عهدۀ کسی است که مباشر سقط جنین بوده است.

( سؤال 7. زنی از زنا حامله شده و طفل را بعد از شش ماه عمدا سقط جنین نموده، دیۀ این فرزند را چه کسی باید بدهد؟

جواب: اگر خود مادر مباشر سقط بوده باید بدهد.

( سؤال 8. آیا سقط جنین را جایز می‌دانید؟

جواب: تنها در صورتی که یقین یا خوف خطر یا ضرر مهمّی برای مادر داشته باشد در مراحل اوّلیه جایز است.

( سؤال 9. پزشک بعد از معاینه در ماه‌های اول حاملگی به زن گفته است که استمرار بارداری احتمال خطر جانی برای او دارد و در صورتی که حاملگی ادامه پیدا کند، فرزندش ناقص‌الخلقه متولد خواهد شد و به همین دلیل پزشک دستور سقط جنین داده است، آیا این کار جایز است؟ و آیا سقط جنین قبل از دمیده شدن روح به آن جایز است؟

جواب: ناقص الخلقه بودن جنین، مجوّز شرعی برای سقط جنین حتّی قبل از ولوج روح در آن محسوب نمی‌شود، ولی اگر تهدید حیات مادر بر اثر استمرار حاملگی مستند به نظر پزشک متخصص و مورد اطمینان باشد، سقط جنین قبل از ولوج روح در آن اشکال ندارد.

سؤال 10. پزشکان متخصص می‌توانند از طریق استفاده از روش‌ها و دستگاه‌های جدید، نواقص جنین در دوران بارداری را تشخیص دهند و با توجه به مشکلاتی که افراد ناقص الخلقه بعد از تولد در دوران زندگی با آن مواجه می‌شوند، آیا سقط جنینی که پزشک متخصص و مورد اطمینان آن را ناقص الخلقه تشخیص داده، جایز است؟

جواب: سقط جنین در هر سنّی به مجرّد ناقص الخلقه بودن آن و یا مشکلاتی که در زندگی با آن مواجه می‌شود، جایز نمی‌شود.

( سؤال 11. آیا از بین بردن نطفه منعقد شده‌ای که در رحم مستقر شده، قبل رسیدن به مرحله علقه که تقریباً چهل روز طول می‌کشد، جایز است؟ و اصولاً در کدامیک از مراحل ذیل سقط جنین حرام است: 1. نطفه استقرار یافته در رحم 2. علقه 3. مضغه 4. عظام (قبل از دمیدن روح)

جواب: از بین بردن نطفه بعد از استقرار آن در رحم و همچنین سقط جنین در هیچ یک از مراحل بعدی جایز نیست.

( سؤال 12. بعضی از زوج‌ها، مبتلا به بیماری‌های خونی بوده و دارای ژن معیوب می‌باشند و‌در نتیجه ناقل بیماری به فرزندان خود هستند و احتمال این‌که این فرزندان مبتلا به بیماری‌های شدید باشند، بسیار زیاد است و چنین کودکانی از بدو تولّد تا پایان عمر، دائماً در وضع مشقّت باری به سر خواهند برد. مثلاً بیماران هموفیلی همواره ممکن است با کوچکترین ضربه‌ای دچار خونریزی شدید منجر به فوت و فلج شوند. حال آیا با توجّه به این‌که تشخیص این بیماری در هفته‌های اوّل بارداری ممکن است آیا سقط جنین در چنین مواردی جایز است؟

جواب: اگر تشخیص بیماری در جنین قطعی است و داشتن و نگهداشتن چنین فرزندی موجب حرج می‌باشد، در این صورت جایز است قبل از دمیده شدن روح، جنین را اسقاط کنند ولی بنا بر احتیاط، دیۀ آن باید پرداخت شود.

( سؤال 13. سقط جنین فی نفسه چه حکمی دارد؟ و در صورتی که ادامه بارداری برای زندگی مادر خطر داشته باشد، حکم آن چیست؟

جواب: سقط جنین شرعاً حرام است و در هیچ حالتی جایز نیست مگر آنکه استمرار حاملگی برای حیات مادر خطرناک باشد که در این صورت سقط جنین قبل از ولوج روح، اشکال ندارد، ولی بعد از دمیدن روح جایز نیست حتّی اگر ادامه حاملگی برای حیات مادر خطرناک باشد مگر آنکه استمرار بارداری، حیات مادر و جنین هر دو را تهدید کند و نجات زندگی طفل به هیچ وجه ممکن نباشد ولی نجات زندگی مادر به تنهایی با سقط جنین امکان داشته باشد.

( سؤال 14. اگر زن بارداری مجبور به معالجه لثه یا دندانهایش شود و بر اساس تشخیص پزشک متخصص نیاز به عمل جراحی پیدا کند، آیا با توجه به اینکه بیهوشی و عکسبرداری با اشعه باعث نقص جنین در رحم می‌شود، سقط جنین برای او جایز است؟

جواب: دلیل مذکور مجوّزی برای سقط جنین محسوب نمی‌شود.

( سؤال 15. اگر جنین در رحم، مشرف به موت حتمی باشد و باقی ماندن آن در رحم به همان حال برای زندگی مادر خطرناک باشد، آیا سقط آن جایز است و اگر شوهر آن زن مقلّد کسی باشد که سقط جنین در حالت مذکور را جایز نمی‌داند، ولی زن و اقوام او از کسی تقلید می‌کنند که آن را جایز می‌داند، تکلیف مرد در این حالت چیست؟

جواب: چون در فرض سؤال امر دائر است بین مرگ حتمی طفل به تنهایی و بین مرگ حتمی طفل و مادر او، بنا بر این چاره‌ای جز این نیست که لا أقل زندگی مادر با سقط جنین نجات داده شود و در فرض سؤال، شوهر حق ندارد همسرش را از این کار منع کند، ولی واجب است تا حد امکان به گونه‌ای عمل شود که قتل طفل مستند به کسی نشود.

( سؤال 16. آیا سقط جنینی که نطفه‌اش با وطی به شبهه توسط فرد غیر مسلمان و یا با زنا منعقد شده، جایز است؟

جواب: جایز نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی خوئی(

( سؤال 1. در جلد دوم منهاج مسئلة 1379 فرموده‌اید جایز نیست سقط حمل اگرچه نطفه باشد، مقصود از نطفه چیست؟

جواب: نطفه همان منی است و لیکن به معنی این‌که مبدأ نشو انسان گردیده به سبب استقرار آن در دیوار رحم و شروع در رشد نموده قبل از آن‌که علقه گردد.

( سؤال 2. آیا جایز است سقط نمودن بچه در موارد زیر:

در صورتی که زن حامله رنج بکشد از مرض خطیری، مثل مرض قلبی شدید و در استمرار حمل خطر باشد بر حیات مادر.

جواب: اگر بقای حمل خطر باشد بر حیات مادر جایز است برای مادر سقط نمودن بچه و بر اوست دیه.

اگر اثبات کرد به طرق تشخیص که جنین معیوب است به حد زیادی یا مبتلی به مرضی است که علاج برای او نیست یا این‌که طفل مولود ننگ بر پدر و مادر خواهد شد به اعتبار عیبی که در اوست.

جواب: جایز نیست سقط نمودن در این فرض در تمام صور آن.

( سؤال 3. زن مریضه رجوع به دکتر می‌کند، دکتر علت مرض را حامله بودن تشخیص می‌دهد و می‌گوید اگر بخواهی مرض بر طرف شود باید حمل خود را سقط کنی، اگر سقط جایز شود دیه دارد یا خیر و دیه را دکتر باید بدهد یا مادر؟

جواب: مجرد هر مرضی مجّوز سقط نیست مگر مادر و بچه هر دو در معرض تلف باشند و بر هر تقدیر دیه لازم است و دیه بر شخصی است که مباشرت سقط را می‌نماید.

( سؤال 4. زیدی به زوجه خود می‌گوید بچه خود را سقط کن، آن هم سقط می‌کند دیه به کی می‌رسد؟ و چون زوج مباشر نیست آیا مسئولیت دارد زوج یا خیر؟

جواب: دیه بر مباشر است که در این صورت فرض مادر است، و چیزی از آن به مادر نمی‌رسد، و پدر اگرچه گنهکار است در امر سقط ولی او از دیه چیزی ضامن نیست و تمام دیه به پدر مزبور می‌رسد.

( سؤال 5. شخصی قرص و دارو برای سقط جنین به عیالش می‌دهد که بخورد و زن هم راضی است، آیا گناهکار هستند؟ و دیه ثابت است یا نه؟ اگر باشد بر عهدة مرد است یا زن؟