بانک شیر (پردازش فقهی حقوقی) ویراست دوم

مقدّمه

امروزه با توجه به گسترش دامنۀ نیاز‌های فقهی و مسائل نوپیدا در زمینه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، پزشکی، اقتصادی، حقوقی و موارد دیگر، لزوم تجدیدنظر در شیوۀ تشخیص و شناخت موضوعات، ملموس و آشکار می‌شود.

آیات و روایات فراوانی به اهمیّت شیر مادر برای کودکان اشاره می‌کنند. تا جایی که از روایات استفاده می‌شود، بهترین غذا برای کودکان، شیر مادر است. همچنین دانشمندان بسیاری از مسلمان و غیرمسلمان بر فواید بی‌شمار شیر مادر تأکید کرده‌اند. شیر مادر نه‌تنها به لحاظ جسمی و اندام‌شناسانه (فیزیولوژیکی) بهترین غذا برای کودک است، بلکه از دیدگاه روان‌شناختی نیز در آغوش گرفتن کودک و هم‌نفس ‌شدن مادر و فرزند، تأثیرات روانی و ذهنیِ بسیاری بر کودک دارد. شاید به همین سبب باشد که در روایات، توصیه شده است که هر زنی را برای شیر دادن به فرزند خود انتخاب نکنید.

امروزه با توجّه به صنعتی و مدرن شدن کشورها و در نتیجۀ آن، کار کردن زنان در بیرون از منزل، نوع تغذیه و سبک زندگی و علّت‌های دیگر، امکان بهره بردن کودکان از شیرمادران خود محدود و محدودتر شده است.

نیاز روزافزون کودکان به شیر مادر و نبود دسترسی به آن به دلایل گوناگون، انگیزه‌ای شد برای تولید شیر خشک به عنوان جایگزینی برای شیر مادر؛ با وجود این پس از سال‌ها تولید، عرضه و مصرف انواع شیر خشک و انجام آزمایش‌های متعدّد، دانشمندان علم تغذیه اعتراف کرده‌اند که شیر خشک به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند همۀ مزایای شیر مادر را داشته باشد و نوزادانی که شیر خشک مصرف می‌کنند، به‌مراتب بیشتر از نوزادانی که از شیر مادر بهره‌مند می‌شوند، دچار بیماری‌های گوناگون می‌شوند. طبق آخرین آمار در ایران، بیش از نیمی از کودکان زیر دو سال شیر خشک می‌خورند؛ یعنی حدود یک‌‌ونیم‌میلیون کودک با شیر خشک تغذیه می‌شوند.

این بدان معناست که احتمال ابتلای این کودکان به انواع بیماری‌ها در آینده زیاد است.

از سوی دیگر، مادرانی هستند که به لحاظ جسمی یا نداشتن شغل یا امور دیگر شیر زیادی دارند و حاضرند شیر خود را به عنوان انجام عمل نیک یا در برابر پول در اختیار نیازمندان قرار دهند. با وجود این، با سبک جدید زندگی در حال حاضر این امکان وجود ندارد که این مادران همچون گذشته به کودکان نیازمند به صورت مستقیم شیر بدهند. اینجا بود که بحث تأسیس و استفاده از بانک شیر مادر برای تأمین این نیاز مطرح شد. بانک شیر مادر می‌تواند شیر اضافۀ برخی مادران را به شکل مناسب و کاملاً بهداشتی تهیّه و در بانک ذخیره کند و به دست نیازمندان برساند.

با تأسیس بانک شیر مادر در کشورهای توسعه‌یافته، این پرسش برای مسلمانان ساکن این کشورها مطرح شد که «آیا استفاده از بانک شیر مادر به لحاظ شرعی جایز است یا نه؟» پرسش بعدی این بود که «آیا تأسیس بانک شیر مادر در کشورهای اسلامی جایز است؟». متأسفانه فقیهان شیعی نیز تاکنون به صورت تفصیلی به این موضوع نپرداخته‌اند. ما در این تحقیق در صدد بررسی ابعاد فقهی و حقوقی این پدیده در مباحث تأسیس بانک شیر و بحث رضاع دربارۀ استفاده از شیر‌های ذخیره شده در این مراکز هستیم.

هدف اصلی پژوهش حاضر در مرحلۀ نخست، این است که به صورت جامع،‌ پدیدۀ «بانک شیر» را از لحاظ موضوعی بررسی کند و پرسش‌های فقهی مربوط به آن را پاسخ دهد و آنگاه راهکارهایی برای برون‌رفت از مشکلات فقهی آن ارائه نماید.

اهمیت موضوع تحقیق

شیر مادر بهترین انتخاب برای تغذیه شیرخواران است. شیرانسان حاوی موادی است که از نظر کیفیت و کمیت قابل جذب برای شیرخوار بوده، انرژی و رشد کودک را تامین می نماید. شیر مادر اثر محافظتی در مقابل عفونت‌های روده ای، عفونت دستگاه تنفسی، بیماری‌های آلرژیک، چاقی و دیابت نوع «I» دارد. علاوه بر این، ماهیت این ماده مغذی باعث رشد بهتر و وقوع نکروز روده‌ای کمتر در نوزادان نارس می‌شود.

شیرخواران نارس در معرض خطر نارسایی رشد، تأخیر تکاملی، انتروکولیت نکروزان(نکروز روده‌ای) و سپسیس دیررس هستند. شیر مادرانی که زایمان زودرس داشته‌اند حاوی سطوح بیشتر پروتئین و مولکول‌های زیستی زنده است. شیر مادر باید برای برخی شیرخواران نارس غنی سازی شود تا به رشد کافی برسند. شیر خود مادر نوزاد نارس، رشد و تکامل عصبی او را ارتقاء بخشیده و ریسک انتروکولیت نکروزان و سپسیس دیررس را کاهش می‌دهد و باید اولین تغذیۀ روده‌ای ای شیرخواران نارس با شیرمادر باشد. هیچ ماده‌ای وجود ندارد که بتواند جای شیرمادر را بگیرد بیش 400 ماده مفید در شیرمادر وجود دارد که نمی توان آن را در آزمایشگاه تهیه نمود مانند گلبول‌های سفید خون و ایمونوگلوبولین که شیرخوار را در برابر بیماری محافظت می‌کند. از دیگر فواید شیر مادر نسبت به شیر جایگزین می‌توان به میزان بالای پروتئین، چربی، مقداری مواد معدنی، ویتامین‌ها، و مقداری مولکولی زیستی فعال هم اشاره کرد. شیر مادر یک غذای زنده است که مرتبا ترکیب آن بر اساس سن شیرخوار تغییر می‌کند. بعلاوه مخصوص گونه انسان خلق شده است و بیش از 100 ترکیب مختلف دارد که نمی‌توان آنها را به روش مصنوعی تولید کرد.

شیردهی از پستان به عنوان بهترین فرم تغذیه نوزاد در سراسر دنیا شناخته شده و توصیه پزشکان متخصص کودکان آمریکا بر تغذیه انحصاری با شیرمادر در شش ماه اول زندگی است. کوتاه شدن طول مدت تغذیه ی شیرخوار با شیرمادر به خصوص در کشورهای در حال توسعه یک مشکل جدی می باشد چرا که سالانه بیش از یک میلیون کودک زیر 12 ماه، به علت عدم استفاده از شیرمادر جان خود را از دست می‌دهند، متأسفانه در سراسر دنیا تنها 36 درصد شیرخواران به طور انحصاری از شیر مادر تغذیه می‌‌شوند. درایران این میزان 1/23 درصد می‌باشد. کاهش در میزان و طول مدت تغذیه انحصاری با شیرمادر که هم اکنون در کشورهای رو به رشد به صورت یک مسئله بهداشتی درآمده است می‌تواند منجر به افزایش دو تا سه برابردر میزان سوء تغذیه، عفونت و مرگ و میر شیرخواران گردد. اطلاعات و دانش ناکافی و یا باورهای غلط راجع به تغذیه شیرخوار، شاغل بودن مادران و گرایش مادران شاغل به تغذیه شیرخوار با شیر خشک و یا شروع زودتر از موعد تغذیه تکمیلی، افزایش گرایش مادران به سزارین و فاصله افتادن بین نوزاد و مادر در ساعات طلایی اولیه شیر‌دهی و همچنین تبلیغات فریبنده در مورد شیر خشک همگی بخشی از علل کاهش گرایش به شیر مادر و افزایش استفاده از شیر خشک است. این در حالی است که جهت تغذیه نوزادان نارس در مواقعی که شیر مادرانشان ناکافی است، شیر دایه (شیر اهدایی) بصورت پاستوریزه ترجیح داده می‌شود. شیر اهدایی بهترین شیر برای شیرخواران نارسی است که مادرانشان قادربه تأمین شیر کافی نیستند. چالش‌های موجود، نیازبه پاستوریزه کردن‌، کمبود‌های تغذیه‌ای، کمبودهای بیوشیمیایی و تأمین ناکافی می‌باشد. اما با این حال، با وجود برتری شیر مادران دیگر به شیر مصنوعی، در حال حاضر به ندرت به نوزادان داده می‌شود. یکی از دلایل مهم اهمیت ندادن به شیر مادر جایگزین، افزایش شیر مصنوعی است. ولیکن مهم است که بدانیم که عوارض وابسته به تغذیه مصنوعی در نوزادان بیمار نارس، نوزادان ضعیف و مواردی که مادر قادر به شیردادن از پستان نمی‌باشد بسیار زیاد است. وجود بانک های شیر در مجاورت بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان،

تأثیر مهمی در افزایش تغذیه انحصاری با شیر مادر خصوصاً در نوزادان با وزن کم دارد. بنابراین محل مناسب جهت تأسیس بانک‌های شیر دقیقاً در کنار بخش‌ها یا حتی داخل بخش‌‌های مراقبت ویژه نوزادان مد نظر می‌باشد.

جهت عملیاتی سازی طرح وجود بانک شیر در کشور جمهوری اسلامی ایران، راهکارهای متفاوتی وجود دارد که یکی از آنها طراحی راهنمای بالینی است. راهنما‌های بالینی نقش مهمی را در توسعه استانداردهای بررسی عملکرد بالینی حرف مختلف تیم سلامت، آموزش و تربیت اعضای تیم سلامت، کمک به بیماران در اخذ تصمیمات آگاهانه و همچنین بهبود ارتباط و تصمیم گیری مشترک بین بیمار و اعضای تیم سلامت بر عهده دارند. کاهش هزینه‌ها، بالا بردن سطح سلامت جامعه و هم سطح نمودن استاندارد‌های ملی با استانداردهای بین المللی از دیگر دلایل بکارگیری دستورالعمل های بالینی است.

این تحقیق دارای دو مرحلۀ اصلی است. در مرحلۀ نخست که دربارۀ تبیین موضوعات بانک شیر است، تلاش شده با استفاده از روش کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از کتاب‌ها و مقاله‌های مهم در این زمینه، موضوعات تبیین شوند. در مرحلۀ دوم نیز کوشش شده با بهره‌گیری از آیات، منابع روایی، فقهی، حقوقی و پزشکی و پس از توضیح مفاهیم به صورت روش توصیفی تحلیلی و اجتهادی استنباطی، به پردازش و تحلیل این داده‌ها پرداخته شود تا در نهایت، حکم پدیدۀ «بانک ‌شیر» مشخّص گردد.

بر اساس کاوش‌های صورت گرفته، تاکنون پژوهشی جامع که دربرگیرندۀ موضوع‌شناسی و بررسی احکام فقهی این مسئله باشد، انجام نشده است، این پژوهش نخستین بررسی جامع دراین‌باره به شمار می‌آید. البتّه این خود، یکی از دشواری‌های کاوش در این موضوع نو‌پیدا است.

این پژوهش در مرحلۀ نخست به جهت تعیین ریزموضوعات بانک شیر، زمینۀ استفتای دقیق و جداگانۀ مسائل را هموار می‌کند و بستر مناسبی را برای فقها و مراجع برای صدور حکم هر موضوع به صورت جزئی فراهم می‌آورد. همچنین این امکان را برای قانون‌گذاران فراهم می‌سازد تا به صورت دقیق‌تری به وضع قوانین لازم، کارگشا و مناسب در این موضوع بپردازند.

افزون بر این، پژوهش حاضر کمک خواهد کرد تا مسئولان و کارگزاران بانک شیر نیز توجّه ویژه‌ای به برخی از موضوعات احکام‌ساز و تکلیف‌آور بکنند و بینش و آگاهی لازم را برای برخی اقدامات اجرایی و تدوین شیوه‌نامۀ این مجموعه‌ها بر اساس احکام فقهی داشته باشند.

همچنین راه را برای پژوهشگران این عرصه گشوده و موجب آشنایی مردم با ابعاد گوناگون این پدیده می‌شود و بستر فرهنگ‌سازی ذخیرۀ شیر مادران را فراهم می‌کند.

پرسش اصلی این پژوهش، ماهیت بانک شیر، تأسیس آن و موارد استفاده از آن است و پرسش‌های فرعی آن عبارت‌اند از:

1. روش‌ها و شیوه‌های استخراج، ذخیره‌سازی در بانک شیر چگونه است؟

2. محل نگهداری شیر در بانک شیر چگونه است؟ و چه فعالیت‌هایی بر شیر در بانک شیر انجام می‌شود؟

3. آیا تأسیس بانک شیر، وجه شرعی دارد؟

4. آیا مالکیت و استفاده از شیر (خرید و فروش شیر مادر) در بانک شیر از لحاظ فقهی جایز است؟

5. آیا «بانک شیر» مصداقی از گسترش مبهم قرابت رضاعی به‌شمار می‌آید؟

6. آیا «بانک شیر» مصداقی نوپدید از دایگی قلمداد می‌شود؟

7. آیا هر نوع شیر خوردنی، قرابت رضاعی و محرمیت ایجاد می‌کند؟

8. حکم شرعی بهره‌مندی از مخلوط شیر مادر چیست؟

9. آیا آمیخته شدن شیرِ زن مسلمان با شیر زن نامسلمان، مشکل فقهی ایجاد می‌کند؟

به نظر می‌رسد امروزه با گسترش علوم پزشکی و تحوّل در عرصه‌های گوناگون آن، ریزموضوعات فراوانی دربارۀ بانک شیر وجود دارد که می‌تواند موضوع یک حکم فقهی قرار گیرد و به استنباط دقیق احکام فقهی آن کمک کند.

در راستای دستیابی به اهداف یادشده و پاسخ‌دهی به پرسش اصلی و پرسش‌های فرعی مطرح‌شده، پژوهش حاضر در یک مقّدمه و شش فصل، سامان‌دهی شده است. در فصل نخست، کلیّات و مفاهیم پژوهش مطرح شده و در فصل دوم به موضوع‌شناسی از قبیل تاریخچه، شیوه‌های جمع‌آوری و نگهداری شیر و چگونگی بهره‌گیری از آن در راستای استفادۀ کودکان تبیین می‌شود. فصل سوم نیز به بررسی فقهی تأسیس این نوع بانک پرداخته و در فصل چهارم این پژوهش احکام کلّی شیردهی بیان گردیده است. در فصل پنجم به مباحث فقهی تحقّق رضاع از طریق بانک شیر پرداخته شده است. در فصل پایانی نیز به طرح فروع مرتبط با بانک شیر مانند مالکیت آن، اعراض از شیر، اذن در تهیّه و تصرّف در شیر مادر، ایجاد قرابت رضاعی از طریق شیردهی القایی و شیر حاصل از لقاح مصنوعی پرداخته شده است.

اکنون بجاست از خداوند متعال برای مؤسّس معظّم مرکز فقهی ائمۀ اطهار( مرحوم آیت‌‌اللّٰه العظمی فاضل لنکرانی( علو درجات را درخواست کنم و تشکر و قدردانی ویژه خویش را از حضرت آیت‌‌اللّٰه محمّدجواد فاضل لنکرانی دامت برکاته رئیس محترم مرکز فقهی ائمۀ اطهار( به جهت حمایت از پژوهش و پژوهشگران و نیز سپاس خود را از مدیر مرکز فقهی ائمۀ اطهار( حجّت ‌الاسلام‌ و المسلمین حاج شیخ محمّد‌رضا فاضل کاشانی و حجّت ‌الاسلام و المسلمین دکتر محمدعلی قاسمی معاون پژوهش اعلام نمایم. امید آنکه این‌‌گونه تلاش‌های علمی زمینه‌ساز رشد و تعالی جامعۀ اسلامی و چراغی فراروی جویندگان طریق دانش و معرفت باشد و بتواند گامی در پیشرفت دانش فقه پزشکی بردارد.

حامد میرزاخان

مرداد 1403

. وسائل الشیعة، ج21، ص 468 «‌عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ کَانَ یَقُولُ: تَخَیَّرُوا لِلرَّضَاعِ کَمَا تَخَیَّرُونَ لِلنِّکَاحِ فَإِنَّ اَلرَّضَاعَ یُغَیِّرُ اَلطِّبَاعَ.»

. بررسی اشکالات وارد شده بر تأسیس و استفاده از بانک شیر مادر و پاسخ به آنها از نگاه فقه شیعه و عامه، ص131.

. راهنمای بالینی بانک شیر مادر، ص 6-7.

/ بانک شیر؛ پردازش فقهی - حقوقی

#Heading 7,تیتر7,احادیث وآیات در متن

'Heading 8,تیتر8,احادیث و ایات در پاوزقی

Heading 9,تیتر9,سر فصل 4

Title,احادیث و آیات در متن

ح عربی در پاورقی

متن عربی

متن عربی پاورقی

متن عربی پاورقی Char

متن عربی Char

نقل قول Char

پرانتز آیات

عربی متن بلد

فهرست منابع

عربی متن بلد Char

فهرست منابع Char

سیاه متن

سیاه متن عربی

عربی متن

علائم فارسی

اسم کتاب‌

ONo Spacing Char,ترجمه Char,باتبیسبمنیسبیمسنتب Char,احادیث و آیات در پاورقی Char

اسم کتاب

بسم الله

Quote1,نقل قول عربی

(Quote Char,پاورقی Char,نقل قول عربی Char

بولد منابع

شماره فصل

قرآن پاورقی

کلیشه پاورقی

نقل قول1

نقل قول1 Char

بولد متن

کتابنامه

بی فهرست

نقل بی تو

قرآن نقل قول

ایتالیک کتابنامه

کتابنامه Char

ایتالیک کتابنامه Char

پرانتز آیات Char

تیتر2 Char,نمودار

نقل‌قول Char

فرم ایتالیک

فرم ایتالیک Char

متن اصلی

متن اصلی Char

تورفتگی Char

ایتالیک متن

0 پاراگراف ساده

0 پاراگراف شماره‌دار

پاورقی عربی

نقل قولها

احادیث وآیات در متن

!احادیث و ایات در پاوزقی

احادیث و آیات در متن

انگلیسی در پاورقی

انگلیسی در پاورقی نویسه

فهرست منابع نویسه

ترجمه متون

ترجمه متون نویسه

دسته 4 نویسه

سبک1 نویسه

سبک2 نویسه

پاورقی نویسه

عنوان 5 نویسه

سرفصل 66 نویسه

ایات و روایات در متن

ایات و روایات در متن نویسه

سرفصل4 نویسه

سرفصل5 نویسه

سرفصل6 نویسه

تاتوی تزیینی دست‌ها

سبک3 نویسه