بررسی فقهی اقتصادی مالیت ارزهای مجازی

پیش‌گفتار

انسان‌ متمدن در گذر زمان همواره سطح

HYPERLINK "https://fa.wikifeqh.ir/علوم" \t "_blank" \o "علوم"

و فنون خویش را ارتقا بخشیده‌ و با به‌کارگیری نیروی

HYPERLINK "https://fa.wikifeqh.ir/تفکّر" \t "_blank" \o "تفکّر"

اندیشیدن

HYPERLINK "https://fa.wikifeqh.ir/خلاّقیّت" \t "_blank" \o "خلاّقیّت"

و تقسیم کارها که روی دیگر سکة مدنیت است، توانسته‌ تحولاتی در شیوة زندگی خود پدید آورد. گاهی سرعت این تحولات به‌گونه‌ای بوده که بعضی از ناظران را دچار سردرگمی یا مغالطه کرده است. ازجمله این تحولات تحول در تجارت و شیوه‌های آن است؛ مثلاً در حوزة تجارت با اینکه هم‌زمانی دادوستد در جوامع بشری با به‌وجود‌آمدن آن جوامع امری بدیهی است، امروزه پیشرفت فناوری و در رأس آن فضای مجازی موجب در هم تنیده شدن جوامع و گسترش تجارت و شیوه‌های آن در جهان شده است که این امر موجب شده افزون بر گسترش حجمی و جغرافیایی معاملات، شیوه‌های آن نیز گستردگی فراوان یابد. امروزه تجارت‌ها از مرز کشورها و جوامع عبور کرده و به سطح جهانی رسیده است. همین مسئله با گسترش روش‌های جدید تجارت و دخالت شیوه‌ها و روش‌های گوناگون و خلاقیت‌های نوین موجب پیچیدگی هرچه بیشتر آن شده است. از سویی تحولات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری تجارت و پیچیدگی‌های آن به‌گونه‌ای است که حتی بسیاری از عقلا و فقهای جامعه را که از دقیق‌ترین و حکیم‌ترین افراد جامعه شیعه‌اند و نگاهی موشکافانه به موضوعات دارند نیز در درک درستی یا نادرستی و درک باطن این شیوه‌ها دچار تردید کرده است. از سوی دیگر نیاز به تجارت، مانند مسئله نیاز به خوراک و پوشاک، امری عمومی است که همه نیازمند آن و ناگزیر از آن هستند. حوزه، تخصصی دقیق و پیچیده‌ای که همه باید به‌نوعی در آن ورود کنند. زندگی امروز بشر به‌نوعی نیازمند همراه شدن با این تحولات و ورود به بعضی از این پیچیدگی‌هاست و این تحولات، انسان امروزی را از ورود به این پیچیدگی‌ها ناگریز کرده است.

دراین‌میان وظیفة فقه شناخت احکام و تکالیف مکلفان است و به دنبال تحول در موضوعات، ملاکات تعلق احکام به آنها و در بعضی موارد احکام متحول می‌شود. تغییر در موضوعات در برخی موارد یک تحول ماهوی است و در بعضی موارد، تحول کارکردی که بر حسب شرایط زمان و مکان و تغییرات در عرف به وجود می‌آید. بنابراین سختی و پیچیدگی کار فقیه در حل مسائل جدید روشن می‌شود. فقیه باید با درک صحیح این تحولات و انطباق فقه با دوران جدید و موضوعات جدید آن و همگام کردن فقه با تحولات و نیازهای متغیر بشری، وظیفة خطیر خود را انجام دهد.

البته در هر عصری مسائل جدیدی مطرح می‌شود که هیچ‌گونه سابقه‌ای از آنها وجود ندارد یا ممکن است موضوعات دوران گذشته بر اثر تحولات، به موضوعات جدیدی تبدیل شوند؛ به‌طوری‌که شناخت دقیق آنها نیازمند دقت و اشراف بر آن موضوعات است؛ همچنین نقش زمان و مکان در اجتهاد و تغییر احکام موضوعی است که همواره مدنظر فقها و آشنایان به فقه بوده؛ ولی امروزه تحولات عمیق مدرن، گسترش موضوعات جدید و سرعت تحولات کار را دشوار‌تر کرده است. لازمة انجام وظیفة فقیه در این دوران خطیر که مظاهر فساد به عرصه‌های گوناگون راه یافته است، پرداختن آگاهانه و مجتهدانه به مسائل مربوط به موضوعات برخوردار از ماهیت تخصصی و ریزموضوعات تخصصی است. در این راستا افزون بر داشتن روش اجتهادی گذشتگان و دقّت‌نظر آنان، اشراف داشتن به آن موضوع و شناخت دقیق آن هم لازم است؛ چون فقیه تا شناختی کافی به موضوعات نداشته باشد، در مرحلة تطبیق

HYPERLINK "https://fa.wikifeqh.ir/احکام" \t "_blank" \o "احکام"

، دچار مشکل خواهد شد؛ پس فقیه برای حل مسائل موضوعاتِ نوظهور ازجمله موضوعاتی که در بستر زمان دچار تغییر و تحول شده‌اند، ناگزیر باید روابط و شرایط حاکم بر جامعة خویش را بداند و دقیقاً حدود تأثیر آنها را بر موضوعات در نظر داشته باشد و لازمة این شناخت و فهم پیچیدگی‌های موضوع، پیمودن مسیر طولانی است که نیازمند زمان و گذراندن مقدماتی است؛ ازاین‌رو لازمة حل این مسائل، افزون بر مراجعه به فقه سنتی و اقوال فقهای بزرگ معاصر و دقت در کاربرد قواعد و اصول در حل مسائل مستحدثه، شناخت دقیق و علمی از موضوع است. مثلاً در حوزة فقه اقتصادی، لازمة یک تحقیق کامل، شناخت از بازارها و روش‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری آنها و شیوة کارکرد آنهاست؛ اگرچه یک تحقیق فقهی به دنبال ابعاد فقهی یک موضوع است و ازاین‌رو ممکن است چنین به نظر بیاید که نیازی به شناخت تخصصی از آن موضوع وجود ندارد و این خلأ را می‌توان با مشاوره با کارشناسان پر کرد. بااین‌حال به نظر می‌رسد بدون درنظر‌گرفتن ملاحظات کارکردی و آثار و جایگاه آن پدیدة جدید در نظاماهای اجتماعی جدید، فهم دقیقی از کارکرد آن موضوع حاصل نخواهد شد.

در همین راستا باید بدانیم در گذشته، بسیاری از مفاهیم دارای بساطت و روشنی بوده که بدون تفسیر خاصی، معنای عرفی آن کاملاً روشن بوده است؛ اما با پیشرفت جوامع و فناوری و پدیدآمدن ابزارهای جدید، بسیاری از مفاهیم دستخوش پیچیدگی و گاه دگرگونی شده است که مدنیت و تقسیم شدن کارها و عرصه‌ها نیز درک معنای عرفی بسیاری از مفاهیم را دشوار کرده است؛ بنابراین برای شناخت دقیق برخی مفاهیم نیازمند شناخت عرصه و عرف دقیق آن عرصه هستیم. ازجمله این مفاهیم که در گذشته دارای بساطت و قابل شناخت برای عام بوده، مفهوم «مال» است؛ بنابراین فقها معنای مال را این‌گونه ذکر کرده‌اند که مال آن چیزی است که مردم از آن نفع می‌برند و برای مردم منفعت دارد؛ همچین گفته شده مال آن چیزی است که مردم به آن رغبت دارند و در گذشته این دو معمولاً همراه هم بوده‌اند؛ یعنی مردم به چیزی رغبت می‌یافتند که برای آنها نفعی داشته باشد و چیزی که نفعی نداشت، در چرخة خریدوفروش قرار نمی‌گرفت و اگر در مورد خاصی خریدوفروش انجام می‌شده باطل بودن یا سفهی و غرری بودن آن روشن بود و حتی اگر رغبتی بدون منفعت شکل می‌گرفت، عقلا این رغبت را نمی‌پسندیدند و آن را دارای منفعت نمی‌دانستند؛ بنابراین سفهی بودن این رغبت و عاقل نبودن شخص رغبت‌کننده به‌روشنی معلوم می‌شد؛ ولی امروزه به سبب پیچیدگی بازارها و رغبت‌ها، سفهی بودن رغبت‌ها به این روشنی نیست؛ بنابراین ممکن است در مواردی افراد خیلی ریسک‌پذیر به چیزی رغبت داشته باشند که از منظر عقلا، رغبتی عقلایی و دارای منفعت به نظر نیاید. دراین‌میان مفاهیمی همچون مال در عرف دقیق و بر اساس نظر کسی که شناختی از بازارهای مالی امروزی دارد، باید بازتعریف شود.

از همان ابتدای به‌وجودآمدن تجارت میان بشر، نیاز به واسط مبادله احساس می‌شد؛ بنابراین برای تسهیل در امر تجارت، پدیده‌ای به نام پول به وجود آمد. پول یکی از نیازهای بشری بوده و هست؛ اما نه نیازی از جنس نیازهای پوشیدنی و خوردنی؛ بلکه نیازی برای زندگی اجتماعی و وجود آن برای بشر منافعی بسیار دارد و او را مشکلات متعدد مبادلات پایاپای می‌رهاند و دست و پای بشر را در راستای تجارت می‌گشاید. پول با وجود ساده بودن همیشه در حال ارتقا بوده است؛ ولی شناخت ماهیت آن از همان ابتدا دقت‌نظر خاص می‌طلبید و امروزه با وجود پیشرفت و تحولات پول و پیچیدگی‌های آن، همچنین پیچیدگی‌های جوامع، شناخت پول دقت‌نظر بیشتری را می‌طلبد.

از سویی با گسترش ارتباط جوامع و در پی آن جهانی شدن تجارت، نیاز به پول جهانی بیشتر احساس می‌شود و امروزه تحقق تجارت جهانی به همکاری نهادهای واسط متعددی نیاز دارد که تعداد بالای این واسطه‌ها باعث افزایش مشکلات و دشوار شدن معاملات، همچنین بالا رفتن هزینه، معاملات شده است. کانال‌های مبادلة پول در جهان نیز در تسلط قدرت‌هایی است که با این تسلط، کشورهای مستقل را به تحمل تحریم‌های ظالمانه وادار می‌کنند. در این راستا فعالان اقتصادی به دنبال یافتن راهکارهایی برای تسهیل بیشتر تجارت جهانی هستند. یکی از مواردی که ادعا می‌شود در این راستا راهکار ارائه کرده، فناوری جدیدی است که در بستر اینترنت و با کمک دانش رمزنگاری پدید آمده است. در بستر این فناوری که «بلاک‌چین» نام دارد، ارزهای مجازی نوظهوری به وجود آمده‌اند که مشهور‌ترین و اولین آنها «بیت‌کوین» است که با تبلیغات فراوان مجازی و با استفاده از روحیة ریسک‌طلبی برخی از مردم در حال گسترش فراوان است. ادعا می‌شود ارز مجازی یا رمزنگاری‌شده یک سیستم خصوصی برای تسهیل انجام مبادلات میان افراد است، بدون آنکه نیازی به حضور نهاد مرکزی و واسط باشد. پول‌های رمزنگاری‌شده که با فناوری بلاک‌چین (سیستم بلوک‌های زنجیره‌ای) مرتبط است، هیچ سرویس‌دهندة مرکزی یا مؤسسة مالی برای کنترل نقل و انتقال ندارد؛ زیرا در این سیستم، همه چیز بر ارتباطات نظیر به نظیر بنا شده است. پول مجازی یک ماهیت غیرمتمرکز دارد که بر اساس آن، تمامی فرایند انتشار، پردازش و اعتبارسنجی معاملات توسط شبکة کاربران و بدون هیچ واسطه‌ای صورت می‌پذیرد. با وجود تعدد و افزایش روزافزون ارزهای مجازی در دنیا، هنوز بیت‌کوین اولین و پرکاربرد‌ترین و پرقدرت‌ترین ارز مجازی است که به‌تنهایی بیش از نیمی از بازار ارزهای مجازی را در اختیار دارد و مورد استقبال اکثر مردم جهان به‌ویژه ایران است. بیت‌کوین یک سیستم اینترنتی عمومی است که یک شبکة پرداخت وجوه و تولید پول به صورت کاملاً الکترونیکی معرفی کرده است. بیت‌کوین قدرت خود را از کاربران می‌گیرد و ادعا می‌شود از منظر آنها بیت‌کوین یک پول اینترنتی قلمداد می‌شود. با اینکه مدت زیادی از طرح ایده‌ و عملیاتی شدن بیت‌کوین نمی‌گذرد‌، بازاری بزرگ برای خود در جهان و حتی ایران ایجاد کرده است.

لازم است این پدیدة جدید بررسی فقهی جدی و دقیق شود تا پیش از اینکه اکثر مؤمنان وارد فضای این پدیده شوند، با مسائل فقهی آن آشنایی داشته باشند.

این تحقیق در ابتدا فناوری ارزهای مجازی را بررسی می‌کند تا به خواننده، شناخت دقیقی از آن بدهد و در ادامه، مفهوم پول را بررسی کرده و ملاک‌های اصلی پول بودن یک شیء را برای مخاطب بیان می‌کند. این مطلب به مخاطب کمک می‌کند پول و مقوّم پول بودن اشیا را بشناسد تا مخاطب بر اثر تبلیغات گسترده یا هر چیز دیگری، غیر پول را با پول اشتباه نگیرد و همچنین مفهوم مال را با موشکافی دقیق بررسی کرده و با بررسی اقوال فقهای گذشته در این زمینه، همچنین بررسی نقش دو عنصر رغبت مردم و داشتن منفعت در مالیت هر چیزی، این دو عنصر در جامعة گذشته و بازارهای گذشته و امروز را بررسی می‌کند و تأثیر آنها را در مالیت یک چیز مشخص می‌کند و همچنین با بررسی نقش خطر‌پذیری و سیگنال‌گیری در رغبت مردم به یک چیز، جایگاه و محل افتراق این دو عنصر را در بازارهای امروز مشخص می‌نماید و وجود رغبت بدون منفعت را در سفهی و غرری بودن یک بیع مشخص می‌کند.

وقتی محقق با ارزهای مجازی روبه‌رو می‌شود، تبلیغات گسترده در اینترنت و حتی فضای جامعه دربارة پول و مال بودن و همچنین سودآوری فراوانِ خرید و سفته‌بازی با ارزهای رمزنگاری‌شده موجب شد محقق نیز نخست با تصور اینکه این پدیده مال و پول است در پی نوع مالیت و توجیه پول بودن آن برود؛ ولی با آشکار شدن کارایی پولی نداشتن این پدیده و هزینه‌های سنگین تحمیلی این پدیده به جوامع، همچنین دقت در نظرهای بعضی از پژوهشگران عرصة اقتصاد اسلامی و فقها موجب شد روند اولیة تحقیق به سمتی برود که نتیجة تحقق منتج به عدم پولیت و مالیت این پدیده‌ها شود.

بااینکه تحقیق پژوهش علمی به‌خودی‌خود زمانبر است؛ تحقیق در موضوعاتی که پیچیدگی آن بر همگان روشن است و زمانبر و فرساینده و خسته‌کننده است؛ ولی وقتی با پژوهش، مجهولات بر انسان معلوم می‌شود و غبار جهل و تاریکی ناشی از نگاه‌های سطحی از روی مسائل برداشته می‌شود و انسان به نور علم می‌رسد، خستگی از‌ بین می‌رود و فرسودگی به طراوت تبدیل می‌شود و انسان حس می‌کند دوباره تولد یافته است؛ به‌ویژه که این تلاش علمی در راستای شناخت و تطبیق احکام خداوند متعال بر موضوعات باشد و در راستای رفع حیرت مکلفان به احکام الهی انجام شود.

محدودیت منابع علمی و همچنین شناخت منابع معتبر از غیر معتبر و وجود منافع عده‌ای در گسترش این ارزها که از قضا دستی در اداره و فناوری مجازی و سایبر دارند، از مشکلات اصلی این تحقیق است و با وجود کتابخانه‌ای بودن این تحقیق، منابع کتابخانه‌ای خاصی ندارد و این کار را مشکل‌تر می‌کند؛ ولی با توجه به اینکه موضوع کاملاً اینترنتی و در بستر اینترنت است در برخی موارد اینترنت منبع قرار گرفته است.

با وجود این تلاش شد در انجام این تحقیق از نگاه فقهی از معتبرترین منابع استفاده شود و در بهره‌گیری از منابع اینترنتی برای شناخت موضوع، حساسیت کامل به کار برده شده است و این پژوهش نتیجة بیش از سه سال تحقیق و مطالعة نظرهای کسانی است که در این حوزه تحقیق می‌کنند.

محمدهادی آزادی

/ بررسی فقهی اقتصادی مالیت ارز‌های مجازی

اسم کتاب فهرست منابع

نقل قول Char

متن بعد از تیتر

تقل قول متن عربی

تقل قول متن عربی Char

قرآن پاورقی

آیه در نقل قول

عدد در متن

عربی در متن

صلی در متن

علیه در متن

کتاب باورقی عربی

کتاب در پاورقی فارسی

کتابنامه

کتابنامه بلد

متفرقه (علائم)

متفرقه (عنوان)

متفرقه (عنوان2)

نرمال خط اول

هیدینک دو در کادر2

هیدیک دو در کادر 2 سطر اول

هیدینک یک در کادر

پرانتز گلدار و ستاره بین آیات

عربی در نقل قول

نرمال شماره دار ضمیمه

نرمال شماره دار

نرمال شماره دار Char

هیدینک سه در کادر

مصرع دوم شعر چپ چین

مصرع اول شعر

پرانتز گل دار در پاوررقی

سال وفات در متن

تشدید لالا

تیتر اصلی عنوان

شماره ای

کتابنامه2

هیدینک دو در کادر

واژه نامه

اسم کتاب

تیتر عنوان2

سرشناسه معمولی

سرشناسه وسط چین بلد

سرشناسه وسط چین معمولی

تیتر عنوان3

تیتر بین دو خط در صفحه شناسه

سرشناسه بلد بالای صفحه

کتاب پاورقی

کتاب پاورقی Char

اعداد با فونت آی آر لوتوس

آیه در پاورقی

تیتر نویسنده بعد از دو خط

خط تیره پاورقی

عدد برای فارسی در پاورقی

عدد برای فارسی در متن

عدد برای فارسی در نرمال ضمیمه

عربی در پاورقی

عنوان در متن نقل قول

کتابنامه انکلیسی

کروشه پاورقی

منابع و ماخذ انگلیسی

سؤالات درسی

سؤالات درسی Char

نقل قول عربی

هیدینک 1در کادر تشکر

هیدینک 2 در کادر تشکر

کتابنامه 1

سیاه وسط

سال وفات متن

سال وفات متن Char

علائم پاورقی

علائم پاورقی Char

قرآن پاورقی Char

فاصله کمتر

پاورقی نزدیک

پاورقی آدمج

پاورقی آدمج Char

تاریخ متن

تاریخ متن Char

زیرنویس عکس

https://fa.wikifeqh.ir/خلاّقیّت