توسعهپذیری آیات الاحکام؛ نوشتار اول: مبانی و ملاکهاتهیه و تدوین: محسن قمرزاده و محمدرضا عباسلو
-
معرفی اثر:
سرشناسه: قمرزاده، محسن، 1359 ؛ گردآورنده
عنوان و نام پدیدآور: توسعهپذیری آیات الاحکام؛ نوشتار اول: مبانی و ملاکها
تهیه و تدوین: محسن قمرزاده و محمدرضا عباسلو
مشخصات نشر: قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(، 1404ش
مشخصات ظاهری: 214ص
وضعیت فهرستنویسی: فیپا
یادداشت: کتابنامه ص ]209[ 213؛ همچنین به صورت زیرنویس
موضوع: قرآن احکام و قوانین / Qur'an - Law and legislation
تفاسیر فقهی شیعه / Qur'an - Legislative hermeneutics - Shiite
شناسه افزوده: عباسلو، محمدرضا، 1367 ؛ گردآورنده
ردهبندی کنگره: 6/99BP
ردهبندی دیویی: 174/297
شماره کتابشناسی ملی: 10404352
ناشر: مرکز فقهی ائمه اطهار(
مؤلفان: محسن قمرزاده (عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما
و مدیر گروه فقه قرآن و حدیث مرکز فقهی ائمه اطهار() و محمدرضا عباسلو
شمارگان: 200 نسخه
صفحهآرا: محسن شریفی
طراح جلد: حمیدرضا پورحسین
-
فهرست مطالب:
1-مبنای تقسیمبندی آیات الاحکام در روایات
2. ماهیت شناسی «حکم» و «مکلف»
2-1. مفهوم حکم
2-2. گستره مفهوم مکلف ( فقه فردی و اجتماعی)
3. مبانی گسترش ظرفیت فقهی قرآن
3-1. نظریه خطابات قانونیه
3-2. استناد به ملاکات قرآنی
3-2-1. نمونه: سلاحهای کشتار جمعی
3-3. نظریه الاسلام هو الحکومه
3-3-1. نمونه قرآنی عینیت دین و حکومت
3-3-2. نسبت حکومت و اقامه دین
3-4. توسعه قواعد فقهی از آیات قرآن
3-4-1. قاعده الزام
3-4-2. قاعده جَبّ
3-4-3. قاعده عدم حرمت جان و مال کافر
3-4-3-1. نمونه قرآنی (ارتداد)
ارزیابی دیدگاههای توسعهپذیری آیات الاحکام
1. مفهوم شناسی
1 1. آیاتالاحکام
2 1. أحکام الآیات
2. دیدگاههای مختلف در استنباط احکام فقهی از قرآن
1_2. دیدگاه حداکثری
1_1_2. قرآنیون اهل سنت
2-1-2. قرآنیون شیعه
3_1_2. ارزیابی و نقد تفکر قرآنیون
جمعبندی
2_2. دیدگاه حداقلی
2-2-1. دیدگاه معطلانه
2-2-2. دیدگاه منکرانه
2-2-3. دیدگاه ملحدانه
2-3. دیدگاه اعتدالی
3. تحلیل عملکرد فقهای اصولی در مواجهه با آیات الاحکام
3-1. ملاحظات اصولیون در استنباط از قرآن
3-2. شکاف میان نظریه و عمل
3-3. نمونه هایی از جایگاه قرآن در فرآیند استنباط احکام فقهی (اصولگرایی مجتهدانه أصالة الخبری )
نمونه یکم
نمونه دوم
نمونه سوم
نمونه چهارم
نمونه پنجم
نمونه ششم
4. آسیب شناسی نقش قرآن در استنباط احکام فقهی
4-1. اختلاف در شمارش آیات فقهی قرآن
4-2. روششناسی استخراج احکام فقهی از قرآن
4-3. دیدگاههای مختلف درباره نقش قرآن در دانش فقه
4-4. تاریخمندی آیات فقهی و نقش آن در فقه
4-5. ضرورت بازنگری در روششناسی فقهی
4-6. رویکرد قرآن در تشریع فقهی
4-7. دلایل کمرنگ شدن نقش قرآن در فقه
5. راهکارهای احیای نقش قرآن در فقه
5-1. مرجعیت قرآن
5-2. منبعیت مطلقه قرآن
5-3. پیرایش فقهُ الله از فقه الفقهاء
5-4. فقه قرآن محورِ جامعنگر
5-5. التفات به اسلام القرآن در برابر اسلام الحدیث
5-6. منع تخصیص قرآن به خبر واحد
5-7. تمسک به قرآن با فقد دلیل روائی
5-8. محوریت قرآن در تخصیص و تقیید احکام
6. ارزیابی دیدگاهها
1-6. نقد دوگانه اخباریون و قرآنیون
2-6. نقد دوگانه فقهالله و فقهالفقهاء
3-6. نقد دوگانه اسلامالقرآن و اسلامالحدیث
4-6. نقد دوگانه «فقه سنتی» و «فقه قرآنمحور»
5-6. نقد نظریه منع تخصیص قرآن به خبر واحد
7-6. منبعیت واقعی و حقیقی قرآن در فقه
پرسش و پاسخ
نکته پایانی
واکاوی ظرفیتهای فقهی مغفولمانده در آیات الاحکام
1. ضرورت واکاوی آیات الاحکام
2. بازنگری در روش دستیابی به قرآن
3. نمونههای ظرفیت فقهی مغفول مانده در قرآن کریم
3-1. نمونه اول
3-2. نمونه دوم
3-3. نمونه سوم
4-3. نمونه چهارم
4. چالشهای تعامل فقها با آیات قرآن
5. نظریه محوریت نص قرآنی در استنباط فقهی
فصل دوم:
ملاکها و روشها /
روشها و راهکارهای گسترش ظرفیت فقهی قرآن کریم
1. ضرورت توسعه و تعمیق کیفی استناد به قرآن در استنباط فقهی
2. روش های توسعه و تعمیق کیفی استناد به قرآن در استنباط فقهی
2-1. روش اول: پرسشمحوری (استنطاق از قرآن)
2-1-1. ساحت اول: مسائل فقهی نوپدید (مستحدثه)
2-1-2. ساحت دوم: بازنگری در مسائل فقهی سنتی با نگاهی جدید
2-1-3. ساحت سوم: بازنگری دیدگاه های فقه سنتی
2-2. روش دوم: نگاه جامع و تجمیعی به قرآن
2-2-1. نگاه جامع به قرآن کریم
2-2-2. نگاه تجمیعی به آیات قرآن
2-3. روش سوم: بهرهگیری از دلالتهای غیرمطابقی، اشارات، و حتی سکوت قرآن
نمونهای برای روش سوم
2-4. روش چهارم: معیار پذیرش روایت بر اساس روح قرآن
2-4-1. موافقت روحیّه (دیدگاه آیتالله سیستانی)
نمونههایی از موافقت با روح قرآن
1. کرامت انسان
3. شریعت سمحه سهله
2-5. روش پنجم: استخراج قواعد نوپدید فقاهتی
2-5-1. نمونههایی از قواعد کمتر بحثشده
1. قاعده احسان
2. قاعده کرامت
3. قاعده عدالت
2-5-2. قواعد مطرح شده توسط آیت الله سیستانی
1. قاعده مقاصّه نوعیه
2. قاعده تعایش سِلمی
2-6. روش ششم: تفکیک بین دو مقام تعبدی و عقلایی در بررسی آیات فقاهتی
نمونه اول: رابطه میان آیات جنگ و صلح
1. نظر قدماء مفسران
2. نظر مرحوم آیتالله خویی
3. نظر آیتالله سیستانی
نگاه عقلایی به آیات
نمونه دوم: بررسی حرمت جنگ در چهار ماه حرام
سه نوع برخورد قرآن با سنتهای جاهلی
جمعبندی
ملاکهای توسعهپذیری آیات الاحکام
1. گستره آیات الاحکام در قرآن کریم
1-1. دیدگاهها
1-2. دیدگاه برگزیده
2. ملاکها و روشهای توسعه آیات الأحکام در قرآن
2-1. ملاک اول: استفاده از تمامی ظرفیتهای قرآن در فروعات عملی رایج
2-1-1. نمونه اول: تعزیر
2-1-2. نمونه دوم: ارتداد
2-1-3. نمونه سوم: غیبت
2-2. ملاک دوم: توسعه فقه از طریق شناسایی فروعات عملی جدید
2-2-2. مالیات
3. دلایل استفاده محدود از ظرفیتهای قرآن در فقه
جامعنگری به قرآن در گستره الزامات فقهی حقوقی
1. ضرورت قرآن محوری
2. اصول استنباط در قرآن محوری
2-1. اصل اول: عدم ترادف
بررسی آیه ولایت
2-2. اصل دوم : تضمین
2-3. اصل سوم: تقابل مرکب (احتباک)
جمع بندی
3. تشریعی بودن آیات اعتقادی و قصص قرآنی
3-1. آیات القصص در استنباط فقهی
نمونه اول: امر به معروف و نهی از منکر
نمونه دوم: فقه مدیریتی
3-2. آیات اعتقادی در استنباط فقهی
فهرست منابع
-
مقدمه:
مقدمه
مرجعیت قرآن کریم، به عنوان کلام الهی و منشور هدایت بشر، همواره در طول تاریخ تمدن اسلامی، جایگاهی رفیع و محوری داشته است. امروزه، با گسترش رویکردهای میانرشتهای در علوم انسانی و اسلامی، بازنگری و تأکید مجدد بر این مرجعیت، اهمیتی دوچندان یافته است. در میان گستره وسیع موضوعات مرتبط با مرجعیت قرآن، جایگاه آن در دانش فقه، از اهمیت ویژهای برخوردار است. فقه، به مثابه علم استنباط احکام شرعی از ادله تفصیلی، همواره ریشه در وحی الهی داشته و قرآن کریم، به عنوان اولین و اساسیترین منبع، راهنمای فقها در استنباط احکام بوده است.
در طول قرون متمادی، عالمان برجسته و فقهای نامدار، با جانفشانی و تلاشهای علمی سترگ، به تبیین و ترویج نقش قرآن در استنباط احکام فقهی پرداختهاند. آنان با تدوین تفاسیر گرانسنگ، نگارش کتب حدیثی و استخراج قواعد فقهی، کوشیدهاند تا کارکرد قرآن را در دانش فقه به اثبات رسانده و این کتاب آسمانی را به عنوان بزرگترین و معتبرترین مرجع، معرفی نمایند. تلاشهای این بزرگان، منجر به پدید آمدن آثاری فاخر در حوزه «آیات الاحکام» شده است که به طور نظاممند، آیات مرتبط با احکام شرعی را جمعآوری، تفسیر و مورد استنباط فقهی قرار دادهاند. این میراث گرانبها، گواه روشنی بر عمق ارتباط میان فقه و قرآن و تلاشهای مستمر در جهت تعمیق و گسترش این پیوند مبارک است.
مفهوم «توسعهپذیری آیات الاحکام» به این معناست که آیات قرآن کریم، به دلیل جامعیت، عمق و شمولیت خود، ظرفیت پاسخگویی به نیازهای فقهی در طول زمان و در بستر تحولات اجتماعی و فرهنگی را دارا هستند. این توسعهپذیری، نه به معنای تفسیر به رأی یا خارج شدن از حدود شرعی، بلکه به مثابه کشف لایههای جدید معنایی و استنباط احکام متناسب با مقتضیات عصر، از متن آیات شریفه است. در این راستا، مراکز علمی و پژوهشی، وظیفهای خطیر در جهت بهرهبرداری شایسته از این ظرفیت نهفته در قرآن کریم بر عهده دارند.
مرکز فقهی ائمه اطهار(، به عنوان یکی از کانونهای مهم فعالیتهای علمی و پژوهشی در حوزه فقه اهل بیت(، از اهمیت ویژهای در زمینه توسعهپذیری آیات الاحکام برخوردار است. این مرکز با بهرهگیری از اساتید برجسته و پژوهشگران متعهد، تلاش میکند تا با رویکردی نوآورانه و علمی، به استخراج و تبیین احکام فقهی از آیات قرآن کریم بپردازد. هدف این مرکز، نه تنها حفظ و انتقال میراث گرانبهای فقهی، بلکه ارتقاء و تعمیق آن با توجه به نیازهای روز جامعه و دستاوردهای علمی نوین است. کتاب حاضر، در راستای تحقق این اهداف ارزشمند، گامی مهم در جهت بسط و گسترش دانش «آیات الاحکام» برداشته و با محوریت قرار دادن دیدگاههای اندیشمندان برجسته، سعی در ارائه تصویری جامع از مبانی و ملاکهای استنباط فقهی از قرآن کریم دارد.
این اثر علمی و پژوهشی، در پرتو الطاف الهی و با حمایتهای بیدریغ، به زیور طبع آراسته شده است. در آغاز، ضمن درود و صلوات بر روح پرفتوح بنیانگذار این مرکز علمی، حضرت آیتالله العظمی فاضل لنکرانی (رضوان الله تعالی علیه)، مراتب سپاس و قدردانی خود را به ریاست محترم مرکز فقهی ائمه اطهار(، حضرت آیتالله حاج شیخ محمد جواد فاضل لنکرانی، ابراز میداریم. ایشان با فراهم آوردن بستری مناسب برای پژوهش و تحقیق، زمینه را برای شکوفایی علمی و انتشار آثار ارزشمند فراهم نمودهاند.
همچنین، شایسته است از زحمات بیدریغ نویسنده همکار جناب حجتالاسلام و المسلمین محمدرضا عباسلو، که با تلاش و پشتکار وافر در به ثمر رساندن این اثر داشتند، تقدیر و تشکر نماییم.
از دیگر دستاندرکاران این مجموعه، حجتالاسلام و المسلمین حاج شیخ محمدرضا فاضل کاشانی، مدیر محترم مجتمع آموزشی و پژوهشی ائمه اطهار(، و حجتالاسلام و المسلمین دکتر محمدعلی قاسمی، معاونت پژوهش، که در به ثمر رسیدن نشستهای علمی و پژوهشی در این مجتمع فاخر نقش بسزایی داشتهاند، سپاسگزاری میشود.
همچنین، مراتب قدردانی خود را از تلاشها و همکاری های حجتالاسلام و المسلمین حسین شم
آبادی، دبیر علمی سابق گروه پژوهشی فقه قرآن و حدیث مرکز فقهی، اعلام میداریم.
امید است این کتاب، به عنوان گامی در جهت تعمیق فهم ما از کتاب الهی و استنباط احکام شرعی، مورد استفاده و بهرهبرداری جامعه علمی و حوزویان محترم قرار گیرد و راهگشای تحقیقات آینده در این حوزه مهم باشد.
محسن قمرزاده
عضو هیات علمی دانشگاه صدا و سیما
مدیرگروه فقه قرآن و حدیث مرکزفقهی ائمه اطهار(
/ توسعهپذیری آیات الاحکام؛ نوشتار اول: مبانی و ملاکها
فهرست منابع /
#Heading 7,تیتر7,احادیث وآیات در متن
'Heading 8,تیتر8,احادیث و ایات در پاوزقی
Heading 9,تیتر9,سر فصل 4
Title,احادیث و آیات در متن
FNo Spacing,ترجمه,باتبیسبمنیسبیمسنتب,احادیث و آیات در پاورقی,عنوان اصلی
ح عربی در پاورقی
متن عربی
متن عربی پاورقی
متن عربی پاورقی Char
متن عربی Char
نقل قول,No Spacing1
نقل قول Char
پرانتز آیات
عربی متن بلد
عربی متن بلد Char
فهرست منابع Char
سیاه متن
سیاه متن عربی
عربی متن
علائم فارسی
اسم کتاب
ONo Spacing Char,ترجمه Char,باتبیسبمنیسبیمسنتب Char,احادیث و آیات در پاورقی Char
اسم کتاب
بسم الله
Quote,نقل قول عربی
(Quote Char,پاورقی Char,نقل قول عربی Char
بولد منابع
شماره فصل
قرآن پاورقی
کلیشه پاورقی
نقل قول1
نقل قول1 Char
بولد متن
کتابنامه
بی فهرست
نقل بی تو
قرآن نقل قول
ایتالیک کتابنامه
کتابنامه Char
ایتالیک کتابنامه Char
پرانتز آیات Char
تیتر2 Char,نمودار
نقلقول Char
فرم ایتالیک
فرم ایتالیک Char
متن اصلی
متن اصلی Char
تورفتگی Char
ایتالیک متن
0 پاراگراف ساده
0 پاراگراف شمارهدار
پاورقی عربی
نقل قولها
احادیث وآیات در متن
!احادیث و ایات در پاوزقی
احادیث و آیات در متن
انگلیسی در پاورقی
انگلیسی در پاورقی نویسه
فهرست منابع نویسه
ترجمه متون
ترجمه متون نویسه
دسته 4 نویسه
سبک1 نویسه
سبک2 نویسه
پاورقی نویسه
عنوان 5 نویسه
سرفصل 66 نویسه
ایات و روایات در متن
ایات و روایات در متن نویسه
سرفصل4 نویسه
سرفصل5 نویسه
سرفصل6 نویسه
تاتوی تزیینی دستها
سبک3 نویسه
کلمههای عربی متن
کلمههای عربی متن Char
آیه در نقل قول
عدد در متن
عربی در متن
صلی در متن
علیه در متن
کتاب باورقی عربی
کتاب در پاورقی فارسی
کتابنامه بلد
متفرقه (علائم)
متفرقه (عنوان)
متفرقه (عنوان2)
نرمال خط اول
هیدینک دو در کادر2
هیدیک دو در کادر 2 سطر اول
هیدینک یک در کادر
پرانتز گلدار و ستاره بین آیات
عربی در نقل قول
نرمال شماره دار ضمیمه
نرمال شماره دار
نرمال شماره دار Char
هیدینک سه در کادر
مصرع دوم شعر چپ چین
مصرع اول شعر
پرانتز گل دار در پاوررقی
سال وفات در متن
تشدید لالا
تیتر اصلی عنوان
شماره ای
کتابنامه2
هیدینک دو در کادر
واژه نامه
تیتر عنوان2
سرشناسه معمولی
سرشناسه وسط چین بلد
سرشناسه وسط چین معمولی
تیتر عنوان3
تیتر بین دو خط در صفحه شناسه
سرشناسه بلد بالای صفحه
کتاب پاورقی
کتاب پاورقی Char
اعداد با فونت آی آر لوتوس
آیه در پاورقی
تیتر نویسنده بعد از دو خط
خط تیره پاورقی
عدد برای فارسی در پاورقی
عدد برای فارسی در متن
عدد برای فارسی در نرمال ضمیمه
عربی در پاورقی
عنوان در متن نقل قول
کتابنامه انکلیسی
کروشه پاورقی
منابع و ماخذ انگلیسی
سؤالات درسی
سؤالات درسی Char
هیدینک 1در کادر تشکر
هیدینک 2 در کادر تشکر
کتابنامه 1
سیاه وسط
سال وفات متن
سال وفات متن Char
علائم پاورقی
علائم پاورقی Char
قرآن پاورقی Char
فاصله کمتر
پاورقی نزدیک
پاورقی آدمج
پاورقی آدمج Char
;عنوان 1 Char,اصلی1 Char,عنوان زیر فرعی Char,عنوان
عربی پاورقی
عربی پاورقی Char
عربی متن Char
اعلام پاورقی
اعلام پاورقی Char
برجسته Char
بدون تورفتگی
دلیل دوم: روایت
دلیل دوم: روایت Char
#متن اهداف، چکیده و پژوهش بدون شماره
!متن اهداف، چکیده و پژوهش با شماره
لیست متن
نقل عربی و فارسی
لیست پاورقی
استشهاد متن
استشهاد متن Char
خلاصه اینکه
خلاصه اینکه Char
استشهاد قرآن
استشهاد قرآن Char
متن اهداف