بانک استفتائات فقه پزشکی از مراجع عظام تقلید جلد اول

( مسئله 1. طبیب می‌تواند برای حضور بر بالین مریض اجرت دریافت نماید و همین‌طور برای اصل معالجه نمودن بیمار بنا بر اقوی دریافت اجرت جایز است.

( مسئله 2. در موردی که نسبت به ‌حق ویزیت و یا معالجه و یا دستمزد عمل جراحی که قبلاً تعیین نکرده باشند توافق بین بیمار و طبیب حاصل نشود، لازم است بیمار اجرت‌المثل پرداخت نماید.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای

حق طبابت و گواهی پزشکی

( سؤال 1. با توجه به اینکه حق طبابت ازلحاظ مادی، غیرقابل تعیین می‌باشد؛ نظر حضرت‌عالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟ آیا مقدار تعیین‌شده توسط دولت، در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟

جواب: اگر طبق تعرفه‌های معین شده، گرفته شود منعی ندارد.

دریافت حق طبابت قبل از بهبودی بیمار

( سؤال 2. آیا دریافت حق طبابت قبل از بهبودی بیماری، طبق روش مرسوم صحیح است؟

جواب: فی ‌نفسه اشکال ندارد.

دریافت حق طبابت از بیماری که بهبودی نیافته

( سؤال 3. اگر پزشک در طبابت خود کمال دقت و تلاش را برای بهبودی بیمار انجام دهد، ولی بهبودی برای وی حاصل نشود، آیا پزشک نسبت به ‌حق ویزیت مدیون است یا نه؟

جواب: در فرض سؤال مدیون نیست.

دریافت حق طبابت و عمل جراحی قبل از انجام کار

( سؤال 4. آیا دریافت حق طبابت و یا عمل حراجی، قبل از انجام آن کارها، جایز است؟

جواب: اگر بر اساس توافق طرفین و مطابق مقرّرات نظام پزشکی باشد اشکال ندارد.

مطالبه مبلغ اضافی از بیمار بابت عمل جراحی

( سؤال 5. همان‌طوری که به احتمال زیاد شنیده‌اید اکثر پزشکان از بیمارانی که می‌خواهند عمل کنند مبلغی پول به عنوان حق‌الزحمه عمل جراحی (که به زیرمیزی مشهور شده) می‌گیرند، حال می‌خواستم بدانم این پول چه حکمی دارد؟ حلال است یا حرام است؟

جواب: پزشک اگر کارمند دولت در بیمارستان باشد که حقوق خود را از صندوق دولت دریافت می‌کند و یا عمل جراحی را بر اساس دریافت اجرت عمل از شرکت بیمه دریافت می‌نماید، حق مطالبه مبلغ اضافی از بیمار را ندارد.

نوشتن گواهی پزشکی

( سؤال 6. برخی از افراد به پزشک مراجعه می‌کنند و از او تقاضای گواهی پزشکی برای محل کار و... می‌نمایند، مثلاً می‌گویند که به علت سرماخوردگی دو روز به اداره نرفته‌اند. آیا در صورت اطمینان به صحت گفتار آن‌ها می‌توان گواهی برایشان صادر کرد؟

جواب: در فرض مرقوم که پزشک اطمینان به بیماری آن‌ها دارد، اگر خلاف قانون و مقررات مربوطه نباشد، صدور گواهی مانعی ندارد.

صدور گواهی نادرست برای بیمار

( سؤال 7. صدور گواهی نادرست از طرف پزشک برای بیمار، سهواً یا عمداً چه حکمی دارد؟

جواب: عمداً جایز نیست و در صورت سهو باید در صورت امکان آن را تدارک و جبران کند.

جواب در جای دیگر: عمداً جایز نیست و درهرصورت اگر ممکن است باید برگرداند و اگر گواهی بار مالی داشته باشد موجب ضمان است.

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(

الف) مسائل

( مسئله 1. توافق نهایی راجع به هزینه‌های درمان دندانپزشکی قبل از شروع معالجات لازم نیست و در صورت عدم تعیین اجرت، پزشک تنها استحقاق اجرت‌المثل عمل خود را خواهد داشت.

( مسئله 2. دریافت حق طبابت قبل از طبابت یا بهبودی بیمار چنانچه مرسوم است، در صورتی که مورد رضایت بیمار باشد اشکال ندارد.

( مسئله 3. اگر پزشک و بیمار بر سر مبلغی به عنوان اجرت یا حق ویزیت توافق کرده باشند، بیمار باید مقدار توافق شده را بپردازد، مگر این‌که مغبون شده باشد. ولی اگر توافقی نشده باشد باید اجرت متعارف را بپردازد.

( مسئله 4. اگر پزشک سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد ولی بیمار بهبود نیابد، در صورتی که پزشک وعدۀ مداوا و بهبودی داده و پول را در مقابل آن اخذ کرده باشد، در این صورت هرچه را اخذ کرده باید برگرداند، ولی اگر بنابراین بوده که معاینه کند و طبق تشخیص نسخه بنویسد و حق ویزیت را در مقابل معاینه و نوشتن نسخه گرفته باشد، مدیون نیست. که قاعدتاً بین پزشکان فرض دوم متعارف است.

( مسئله 5. اگر بیمار قدرت پرداخت هزینۀ معاینه را دارد امّا نتواند هزینه‌های درمانی دیگر را پرداخت کند و جان او هم در خطر باشد و پزشک یا بیمارستان و... قدرت تأمین آن‌ها را داشته باشند، بر آن‌ها واجب است هزینه‌های درمانی او را بپردازند و عدم پرداخت وجه، مجوز خودداری از درمان نیست.

( مسئله 6. هرگاه پزشک یا بیمارستان یا... به بهانه‌های واهی مانند: عدم پیش‌پرداخت هزینه و... از مداوای بیمار خودداری نمایند و در اثر آن بیمار بمیرد یا ضرری متوجه او گردد، هر یک از آنان مرتکب گناه شده‌اند و هرگاه این عمل مستند به آنان باشد، شرعاً ضامن هستند.

( مسئله 7. مسئولان وزارت بهداشت و درمان در صورت امکان ترتیبی‌ اتخاذ نمایند که هزینۀ درمان افراد بی‌بضاعت که توان پرداخت هزینه‌های درمانی خود را ندارند، از طریق بیت‌المال تأمین شود.

( مسئله 8. گرفتن وجه اضافی از بیمار به هر عنوانی که برخلاف ضوابط و مقررات باشد، شرعاً جایز نیست.

( مسئله 9. اگر پزشک به بیمار خود وعدۀ مداوا دهد، ولی بیمار مداوا نشود، باید هزینۀ ویزیت را برگرداند، امّا در صورتی که حقّ ویزیت در مقابل معاینه و نوشتن نسخه بوده، پزشک ضامن نیست.

ب) استفتائات

( سؤال 1. اگر پزشک، سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد، ولی بیمار بهبودی نیابد، آیا پزشک نسبت به هزینة درمانی که بیمار قبلاً پرداخته (حق ویزیت) مدیون است؟

جواب: اگر پزشک با بیمار قرارداد بسته و وعده مداوا و بهبودی داده است، باید حق ویزیت را برگرداند، و اگر بنابراین بوده که معاینه کند و طبق تشخیص، نسخه بنویسد و حق ویزیت در مقابل معاینه و نوشتن نسخه بوده، پزشک مدیون نیست، و متعارف بین پزشکان، قسم دوم است.

( سؤال 2. با توجه به اینکه حق طبابت (همانند حق وکالت و مواردی از این قبیل و برخلاف اجناس که دارای قیمت خاصی هستند) از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین میباشد. به نظر حضرت‌عالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟

جواب: بهترین راه این است که اختیار را با بیماران بگذارند و هر بیماری طبق توانش و مطابق هزینههای دیگر روزمره خود، حقّ طبابت را بدهد، چراکه درآمد افراد و مصارف روزانه آن‌ها فرق زیادی دارد، و هرکس به قدر وسع و توانش وظیفه دارد. گذشته از این پزشکان متفاوت هستند، و مراتبی دارند که باید تخصص و زحمات و کارآیی آنان درنظر گرفته شود، و نیز مراجعین و بیماران هم مختلف و بعضی تهیدست میباشند، که پزشک باید مراعات حال آن‌ها را بکند و در عوض از ثروتمندها و توانگران، بیشتر بگیرد که تلافی شود. و چه‌بهتر که از طبقه محروم جامعه، حق ویزیت نگیرد. و شایسته است توانگران وقتی فهمیدند، خود جبران کنند.

( سؤال 3. آیا دریافت حق طبابت، قبل از بهبود بیماری (طبق روش مرسوم) صحیح است؟

جواب: بستگی به رضایت و قرارداد پزشک و بیمار دارد، اگرچه این قرارداد، به طور کلی و متعارف باشد.

( سؤال 4. شخصی مقداری پول به دندان‌ساز داد، ولی دندان‌ها به دهانش نخورد، آیا می‌تواند پول خود را پس بگیرد؟

جواب: در فرض سؤال اگر دندان‌ساز در شغل خود مهارت داشته و مطابق با قرارداد عمل کرده و مصالح لازمه را به کار برده، اجرت عمل و مصالح صرف شده را حق دارد، بلی اگر دندان‌ساز متخصص در شغل خود نبوده و در صرف مصالح کوتاهی کرده، باید تدارک و جبران کند.

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

هزینه‌ها و اجرت پزشک

( سؤال 1. اگر پزشک، سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد ولی بیمار بهبودی نیابد آیا پزشک نسبت به هزینة درمانی که بیمار قبلاً پرداخته حق ویزیت مدیون است؟

جواب: ظاهراً حق ویزیتی که پزشک دریافت می‌کند مشروط به بهبودی یافتن بیمار نیست. والله العالم.

( سؤال 2. با توجه به اینکه حق طبابت (همانند حق وکالت و مواردی از این قبیل و بر خلاف اجناس که دارای قیمت خاصی هستند) از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین می‌باشد. به نظر حضرت‌عالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟

جواب: بهترین راه این است که اختیار را با بیماران بگذارند و هر بیماری طبق توانش و مطابق هزینه‌های دیگر روزمرّه خود، حقّ طبابت را بدهد، چراکه درآمد افراد و مصارف روزانۀ آن‌ها فرق زیادی دارد، و هر کس به ‌قدر وسع و توانش وظیفه دارد. گذشته از این پزشکان متفاوت هستند، و مراتبی دارند که باید تخصص و زحمات و کارایی آنان در نظر گرفته شود، و نیز مراجعین و بیماران هم مختلف و بعضی تهیدست می‌باشند، که پزشک باید مراعات حال آن‌ها را بکند و در عوض از ثروتمندها و توانگران، بیشتر بگیرد که تلافی شود. و چه ‌بهتر که از طبقۀ محروم جامعه، حق ویزیت نگیرد. و شایسته است توانگران وقتی فهمیدند، خود جبران کنند.

( سؤال 3. به نظر حضرت‌عالی بهترین روش دریافت حق طبابت چگونه است‌؟

جواب: بر اساس عدم اجحاف و تعیین حق ویزیت مناسب با طبقات کم‌درآمد ولی در اصل مشروعیت عمل، تراضی طرفین میزان است. والله العالم.

( سؤال 4. آیا دریافت حق طبابت، قبل از بهبود بیماری طبق روش مرسوم صحیح است؟

جواب: اگر بیمار با پزشک قرارداد کند که مبلغی را در مقابل معالجه و بهبودی‌اش به او بدهد تا بهبود نیافته آن مبلغ را بدهکار نیست و همچنین اگر برای عمل جرّاحی مبلغی را معلوم کنند تا آن عمل انجام نشده بیمار چیزی بدهکار نیست و همچنین پزشک برای معاینه و دادن نسخه بعد از انجام آن مستحق اجرت است مگر اینکه در هر یک از این سه مورد ترتیب دیگری را معین کنند ولی اگر بیمار پزشک را برای انجام یکی از این کارها اجیر کند ظاهر این است که به مجرد وقوع معامله ذمّه پزشک مدیون عمل و ذمّه بیمار مدیون اجرت می‌شود. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

( سؤال 1. با توجه به اینکه پزشکی دندان بیمار را نیمه یا شکسته می‌کشد و باعث اذیت بیمار شده و چند روز از کارافتادگی او را به دنبال داشته است، پزشک که از این کار ناتوان بود، بیمار را بر آن داشت تا به پزشک دیگری مراجعه کند، آیا بیمار به پزشک اول بدهکار است؟

جواب: بسمه‌تعالی؛ بیمار مدیون اجرت برای پزشک اول نیست، والله العالم.

( سؤال 2. آیا پزشک اول ضامن مخارجی چون هزینۀ دارو، عکس‌برداری‌های گوناگون و رفت‌وآمدهای پی‌درپی، که بر او تحمیل شده، می‌باشد؟

جواب: بسمه‌تعالی؛ پزشک اول نسبت به مخارجی که بیمار برای کشیدن دندان پیش پزشک دوم متحمل شده ضمانی ندارد، مگر آنکه شکستن دندان سبب خسارتی برای بیمار زائد بر اجرت کشیدن دندان شده باشد که کشیدن دندان پس از آن موقوف به تحمل آن باشد که در این صورت پزشک اول ضامن آن خسارت است، والله العالم.

( سؤال 3. آیا پزشک اول ضامن اجرت کار روزانۀ بیمار می‌باشد؟

جواب: بسمه‌تعالی؛ ضمانی ندارد، والله العالم.

( سؤال 4. پزشکی سؤال می‌کند که آیا معیار مشخصی برای تعیین مبلغ اجرت برای پزشکان وجود دارد؟

جواب: تعیین اجرت برای اطباء و پزشکان امری است که مربوط به خود آن‌ها می‌شود و لکن سزوار است، پزشکان مراعات حال مریضان مؤمن و تهی‌دست را تا آنجا که ممکن است، بنمایند.

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(

گرفتن حق ویزیت‌

( سؤال 1. آیا اخذ اجرت برای پزشک در حرفه پزشکی و صناعات مانند آن جایز است؟

جواب: در واجبات توصّلیة کفاییه جایز است، زیرا وجوب آن اعم از مجانی بودن است و اگر به نحو مجّانی آن کارها واجب باشد، باعث اختلال نظام می‌شود.

دریافت حق طبابت، قبل از بهبودی بیمار‌

( سؤال 2. آیا دریافت حق طبابت، قبل از بهبود بیماری (طبق روش مرسوم) صحیح است؟

جواب: به حسب ظاهر این وجهی که پرداخت می‌شود، در مقابل توصیف است نه در مقابل مباشرت معالجه. چه ‌بسا هم مباشر غیر وصف‌کننده باشد.

راه تعیین میزان حق طبابت‌

( سؤال 3. با توجه به این‌که حقّ طبابت (همانند حق وکالت و مواردی از این قبیل و بر خلاف اجناس که دارای قیمت خاصی هستند) از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین می‌باشد، به نظر حضرت‌عالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟ آیا مقداری که دولت تعیین می‌کند، در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟

جواب: اگر حق طبابت در سابق معین بوده، به حسب ظاهر راه تعیین قیمت‌ فعلی‌اش، نسبت اضافه قیمت اشیا و اعمال نسبت به قیمتی که در سابق بوده است می‌باشد. مثلاً اگر قیمت اشیا و اعمال نسبت به زمان گذشته دو ثلث گران‌تر شده است، دو ثلث حق طبابت هم بالا می‌رود و هکذا.

روش دریافت حق طبابت‌

( سؤال 4. به نظر حضرت‌عالی بهترین روش دریافت حق طبابت چگونه است؟

جواب: ظاهراً همین روش که اعلام کرده‌اند که حق ویزیتش فلان قدر است، بد نباشد.

حق ویزیت در فرض عدم بهبودی بیمار‌

( سؤال 5. اگر پزشک، سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد ولی بیمار بهبودی نیابد، آیا پزشک نسبت به هزینة درمانی که بیمار قبلاً پرداخته (حق ویزیت) مدیون است؟

جواب: با استیذان و اعلام ممکن است، رفع مسئولیت تکلیفی و ضمانی شود.

( سؤال 6. اگر کسی سفارش دندان مصنوعی به دندان‌ساز داد و وجهی نیز به او پرداخت نمود، اگر آن دندان به لثه‌هایش نخورد، آیا بیمار می‌تواند پول خود را پس بگیرد، یا دندان‌ساز حق دارد بقیه پول خود را طلب کند؟

جواب: بیمار می‌تواند پول خود را پس بگیرد.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

هزینه‌های درمان و معاینات‌

( سؤال 1. با توجّه به اینکه حقّ طبابت، همانند حقّ وکالت و مواردی از این قبیل، بر خلاف اجناس که دارای قیمت خاصّی هستند، از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین می‌باشد؛ به نظر حضرت‌عالی بهترین راه تعیین میزان حقّ طبابت چیست؟ آیا مقداری که دولت تعیین می‌کند در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟

جواب: آنچه مطابق عرف و عادت است مجاز می‌باشد

.

( سؤال 2. به نظر حضرت‌عالی بهترین روش دریافت حق طبابت کدام است؟

جواب: اگر منظور جنبۀ شرعی آن است، باید با رضایت طرفین صورت گیرد. و اگر قبلاً تراضی حاصل نشده، آنچه در عرف و عادت اجرت‌المثل است باید پرداخت گردد و در هر حال رعایت انصاف و عدالت از طرفین بسیار خوب است.

( سؤال 3. آیا دریافت حقّ طبابت قبل از بهبود بیماری طبق روش مرسوم صحیح است؟

جواب: از جواب قبل معلوم شد.

( سؤال 4. آیا پزشکان موظّف به رعایت نرخ‌های دولتی هستند؟

جواب: آری باید نرخ‌های دولتی را رعایت کنند.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

دریافت ویزیت پس از معاینه و مریض نبودن شخص

( سؤال 1. اگر پزشک پس از معاینه به شخص مراجعه‌کننده اطمینان دهد که بیمار نیست، آیا می‌تواند ویزیت مصوب را دریافت کند؟

جواب: بسمه‌تعالی اخذ اجرت برای تشخیص بیماری یا عدم بیماری و همچنین برای مقدمات تشخیص و توصیه‌های مؤثر در بهبودی و امثال آن‌که از وظائف پزشکان است اشکال ندارد. والله العالم.

زیرمیزی

( سؤال 2. وجه زیرمیزی گرفتن پزشکان متخصص به بهانه کم بودن تعرفه مصوب در بخش دولتی و خصوصی چیست؟ آیا رضایت بیمار مجوز دریافت آن می‌شود؟

جواب: بسمه‌تعالی هرگاه پزشک در برگ استخدام بیمارستان (چه دولتی و چه خصوصی) این شرط را بپذیرد که برای هر عمل و یا معاینه‌ای فلان مبلغ را دریافت کند در این صورت حق دریافت بیش از آن را ندارد. همچنین پزشکی که به صورت خصوصی معاینه یا عمل می‌کند او نیز حق دریافت اضافه را ندارد چون در پروانه کسب قید شده است که از تعرفه‌های دولتی پیروی کند. بنابراین اخذ بیش از تعرفه مصوب، فعل حرام است. والله العالم.

انرژی درمانی

امروزه، بیش از گذشته انسان به قدرت و استعدادهای ناشناخته خویش، پی برده و درصدد بهره‌وری از آن‌ها در عرصه مختلف زندگی خویش برآمده است. در عصر حاضر دانشوران عرصه درمان بر آنند تا از قدرت‌های متافیزیکی انسان برای درمان برخی بیماری‌ها استفاده نمایند و با استفاده از نیروهای روحی، انرژی‌های متافیزیکی، طلسمات، هیپنوتیزم و توانائی‌های فرا جسمی در راستای شفای بیماری و کاستن از درد و رنج مریضی، بهره جوید.

گسترش هر روزه چنین رفتاری می‌تواند در فقه نیز دارای مسائل گفته و نگفته بسیاری باشد که بایدها و نباید‌های آن باید توسط فقیهان و مراجع تقلید بیان شود و وظیفة عملی کسانی که اقدام به این کار می‌کنند، اما بر آنند تا در کار خویش بر اساس حکم الهی و شریعت حرکت کنند، تبیین شود.

بر این اساس استفتائات فروانی در این زمینه در محورهایی همانند: حکم هیپنوتیزم، درمان با امور غیرمعمول، یادگیری انرژی درمانی، آموختن یوگا و مسائل مرتبط با قدرت‌های ذهنی و... مطرح شده است که در این بخش مطرح می‌شوند.

(

حضرت امام خمینی(

( سؤال 1. آیا هیپنوتیزم جایز است؟

جواب: اگر به ‌منظور غرض عقلائی و با رضایت کسی که می‌خواهد هیپنوتیزم شود صورت بگیرد و همراه با کار حرامی هم نباشد، اشکال ندارد.

( سؤال 2. عدّه‌ای نه به قصد درمان بلکه به منظور نشان دادن قدرت روحی انسان مبادرت به هیپنوتیزم می‌کنند، آیا این عمل جایز است؟ آیا افرادی که در این زمینه صاحب‌تجربه هستند ولی متخصّص آن نیستند، جایز است اقدام به این کار کنند؟

جواب: به طور کلی یادگیری هیپنوتیزم و استفاده از آن به غرض عقلائی حلال و قابل ملاحظه اشکال ندارد به شرط اینکه با رضایت و موافقت کسی باشد که می‌خواهد به خواب مصنوعی برود و ضرر معتنابهی هم برای او نداشته باشد.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای

استفاده از هیپنوتیزم جهت درمان بیماری

( سؤال 1. کاربرد هیپنوتیزم در معالجه برخی بیماری‌های روانی و جسمانی نظیر آسم، چاقی مفرط، بیماری‌های زنان و... توسط یک پزشک (غیر روان‌پزشک) چه حکمی دارد؟

جواب: اگر همراه حرام و به منظور حرامی انجام نشود اشکال ندارد.

( سؤال 2. نظر حضرت‌عالی در خصوص کاربرد هیپنوتیزم در علوم پزشکی و درمان بیماری‌های قابل علاج با این روش چیست؟

جواب: اگر به منظور غرض عقلایی و با رضایت کسی که می‌خواهد هیپنوتیزم شود صورت بگیرد و همراه باکار حرامی هم نباشد اشکال ندارد.

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(

الف) مسئله

( مسئله 1. استفاده از روش‌های درمانی غیرمتعارف مانند هیپنوتیزم و نظایر‌ آن اگر اطمینان به تأثیر آن‌ها باشد و یا برای مریض ضرری نداشته باشد، اشکال ندارد.

ب) استفتاء

( سؤال. آیا هیپنوتیزم از نظر اسلام جایز است؟

جواب: مشکل است.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای

( سؤال 1. آیا هیپنوتیزم جایز است؟

جواب: اگر به منظور غرض عقلائی و با رضایت کسی که می‌خواهد هیپنوتیزم شود صورت بگیرد و همراه با کار حرامی هم نباشد، اشکال ندارد.

( سؤال 2. عدّه‌ای نه به ‌قصد درمان بلکه به ‌منظور نشان دادن قدرت روحی انسان مبادرت به هیپنوتیزم می‌کنند، آیا این عمل جایز است؟ آیا افرادی که در این زمینه صاحب تجربه هستند ولی متخصّص آن نیستند، جایز است اقدام به این کار کنند؟

جواب: به طور کلی یادگیری هیپنوتیزم و استفاده از آن به غرض عقلائی حلال و قابل ملاحظه اشکال ندارد به شرط این‌که با رضایت و موافقت کسی باشد که می‌خواهد به خواب مصنوعی برود و ضرر معتنابهی هم برای او نداشته باشد.

آیت‌الله العظمی تبریزی(

معالجه با دعاهای گردن‌آویز

( سؤال 1. از امام صادق( سؤال شده، راجع به آنچه مردم به گردن خود آویزان کرده و یا به همراه دارند که مشتمل بر دعا و یا اسماء متبرکه است. آیا این امور تقدیر خداوند را عوض می‌کند. امام( فرمودند: (این عمل‌ها تقدیر خداست) لطفاً معنای این جمله را بیان فرمایید؟

جواب: مراد از این جمله این است که خداوند در این اشیاء تأثیری قرار داده و بلای مقدر را به واسطة آن‌ها رفع می‌کند، چنانچه در دعا و کارهای نیک و ثواب، خداوند این اثر را قرار داده و این اثری را که خداوند در این امور قرار داده، از مقدرات پروردگار می‌باشد، والله العالم.

معالجه با توسل به اهل‌بیت(

( سؤال 2. من مریضی هستم که پزشکان از معالجة من عاجز و ناتوانند. خواهشمندم که دعا و یا ذکر و عبادتی که از اهل‌بیت( برای معالجه رسیده است، بیان فرمایید؟

جواب: توسل به اهل‌بیت( در برطرف شدن مشکلات و سختی‌ها و رفع بلاها و گرفتاری‌ها نفع فراوان داشته و این ذوات مقدسه نزدیک‌ترین و مفیدترین وسایل برای تقرب و نزدیکی به خدا می‌باشند و ما و همة مؤمنین مأموریم که در همة شئون زندگی به آن بزرگان پناه برده و توسل پیدا کنیم، خداوند شما را شفا و عافیت عنایت فرماید.

( سؤال 3. من دانشجوی رشتة پزشکی بوده و مبتلا به یک مریضی وراثتی می‌باشم که به آن کم‌خونی شدید گفته می‌شود، در این زمینه خواستم که دارویی ضد ویروس وبای کبدی استفاده نمایم، که البته قبل از آن باید یک آزمایش پزشکی انجام می‌دادم. بعد از آزمایش معلوم شده که من مبتلا به وبای کبد از نوع (ب) آن نمی‌باشم، ولی بعد از آزمایش معلوم شد که متأسفانه مبتلا به ویروس دیگری از نوع (ج) می‌باشم که به وسیلة خون این ویروس منتقل می‌گردد و گاهی اوقات ممکن است از راه استفاده مسواک و شانه در صورتی که آلوده به خون شود، این ویروس منقل گردد. مسئله‌ای که مرا خیلی ناراحت نموده، این است که مادرم از این قضیه باخبر نبوده و نمی‌دانم که به او چه بگویم. مادر و پدرم و برادرانم مرا سالم و صحیح می‌دانند و از این قضیه خبری ندارند. لطفاً برای این مشکل من نصیحت و موعظه‌ای بیان فرمایید؟

جواب: از خداوند عافیت و صحت کامل را برای شما مسئلت می‌کنم که او شفادهندة مریضان است. شما باید برای معالجة خود و شفای از این مرض متوسل به اهل‌بیت( گردیده و به آن ذوات مقدسه پناه ببرید که آن‌ها بهترین وسیله برای تقرب به خدای متعال بوده و در رفع مشکلات توسل به آن‌ها تنها راه است و بر شما واجب نیست که مریضی خود را به مادر خود بگویید؛ چون امید است که خداوند شما را شفا و عافیت عنایت کند، و الله المعین.

( سؤال 3. تفسیر این جزء از آیة شریفه (کلا اذا بلغت التراقی وقیل من راق) را بیان فرمایید؟ آیا آنچه در بعضی از روایات اهل‌بیت( واردشده که مضمون آن‌ها تأکید به قرائت دعا و یا برداشتن بعضی از حرزها جهت رسیدن به امنیت و رفع بیماری و به دست آوردن شفا می‌باشد، صحیح است؟ چگونه بین این روایات و بین لزوم مراجعه به پزشک و استفاده از اسباب طبیعی در رفع مریضی‌ها باید جمع نمود؟

جواب: (وقیل من راق) این جمله کلام آدمی‌زاد و انسان است هنگامی که به حالت احتضار و مرگ می‌رسد. او در این حال همه‌چیز را فراموش نموده و فقط به فکر نفس خود می‌باشد. در این حالت با عجز و ناتوانی می‌گوید (من راق) چه کسی مرا شفاء و صحت می‌دهد و (ظن انه الفراق) او در این حال یقین می‌کند که وقت فراق و جدایی از دنیا رسیده و باید ازخویشان و نزدیکانش جدا شود و این یقین به مرگ و رفتن از دنیا منافات ندارد، با اینکه خداوند او را شفا داده و دوباره صحت و عافیت را به او به خاطر توسل خانواده و یا دوستان و نزدیکان و یا به دعای خودش عنایت فرماید و آنچه که در دعای اهل‌بیت در خواندن دعا و یا استفادة بعضی از احراز واردشده، همه از باب اقتضاء بوده و تأثیر آن‌ها به شکل تأثیر علت تامه نمی‌باشد؛ زیرا چه‌بسا آنچه که انسان طلب می‌کند به صلاح او نبوده و خداوند به خاطر عدم مصلحتی دعای او را مستجاب نمی‌کند و شفا گرفتن با سایر داروها بیشتر از شفایی که خداوند در قرآن فرموده (و فیه شفاءٌ للناس) نمی‌باشد. پس مراجعه و رجوع به پزشک معالج به این احتمال است که خداوند ارادة شفای مریض را با مراجعه به پزشک فرموده، پس در صورتی که دعا کند و یا مراجعه به پزشک نموده و یا به ائمه( توسل نماید، خداوند او را شفا می‌دهد، انشاء الله، والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی

( سؤال 1. علم هیپنوتیزم در صورت معالجه بیماران و برای نمایش و هنرمندی و غیره در اسلام چه حکمی دارد؟

جواب: حرام است و برای معالجه در صورتی که طریق معالجه منحصر به آن باشد و موجب کشف اسرار دیگران نشود اشکال ندارد.

( سؤال 2. ما عدّه‌ای از دانشجویان رشتۀ روانشناسی هستیم و قسمتی از درس ما بحث هیپنوتیزم است، و با توجه به اینکه علم روز پیشرفته و تکنولوژی آن بیشتر شده است و در بسیاری از بیماری‌ها و معالجات از هیپنوتیزم استفاده می‌شود، لذا نظر حضرت‌عالی را در رابطه با فراگیری آن جهت معالجۀ بیماران موردنظر جویا هستیم.

جواب: بسمه تعالی؛ چنانچه احتمال ضرر نسبت به آن کسی که عمل هیپنوتیزم روی آن انجام می‌گیرد داده شود جایز نیست، والله العالم.

( سؤال 3. هیپنوتیزم و آموختن آن جایز است؟

جواب: بسمه تعالی‌؛ چنانچه خوف ضرر بر کسی که این عمل با او انجام می‌گیرد یا شخصی دیگر داده شود جایز نیست، والله العالم.

( سؤال 4. هیپنوتیزم اگر به جهت درمان و به جهت تغییر عادت شخصی و... به کار رود حلال است؟

جواب: اگر درمان منحصر به آن باشد، جواز بعید نیست لکن اثبات انحصار درمان به آن بسیار مشکل و بلکه غیر ممکن است و در سایر موارد حرام است.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

( سؤال 1. یکی از روحانیون مدّتی است کلاس‌هایی با عنوان تکنیک‌های موفقیت برگزار می‌کند، که بعضاً در این کلاس‌ها مباحثی از «یوگا» و «انرژی درمانی» و مانند آن نیز مطرح می‌شود. سؤال این است که:

1. آیا این علم مفید و جایز می‌باشد؟

2. تبلیغ آن در مساجد، و با هزینۀ بیت المال چه حکمی دارد؟

3. آیا اجرای آن توسّط شخصی که لباس دین به تن دارد اشکالی ندارد؟

جواب: یوگا و انرژی درمانی اگر در حدّ معقول و مفید باشد اشکالی ندارد؛ ولی باید محل دیگری غیر از مسجد برای آن انتخاب کرد.

( سؤال 2. استفاده از هیپنوتیزم در معالجۀ برخی بیماری‌های روانی و جسمانی، نظیر آسم، چاقی مفرط، بیماری‌های زنان، و مانند آن، توسّط یک پزشک (غیر روان‌پزشک) چه حکمی دارد؟

جواب: در صورتی که تجربه و آگاهی کافی داشته باشد، و آثار منفی یا خلاف شرعی بر آن مترتّب نگردد، اشکالی ندارد.

( سؤال 3. آیا هیپنوتیزم از نظر اسلام مشروع است؟

جواب: برای مقاصد طبّی و مانند آن مشروع است، مشروط بر اینکه تجربه و آگاهی کافی داشته باشد، و آثار منفی و خلاف شرعی بر آن مترتب نگردد. ولی برای کشف امور پنهانی، یا اطّلاع از گذشته و آینده و حال جایز نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

( سؤال 1. هیپنوتیزم و یا تنوئم مغناطیسی که اخیراً میان افراد (خصوصاً تحصیل‌کردة جوان) رایج شده و شخص مورد نظر در اجرای برنامه قبلاً رضایت خود را اعلام می‌نماید سپس استاد فن شروع به کار هیپنوتیزم می‌کند، آیا شرعاً جایز است؟

جواب: بسمه‌تعالی بهره‌گیری از این علم برای پیشرفت علوم نافع انسانی و یا جراحی و یا اثبات عالم ماوراء طبیعت اشکال ندارد و در غیر این موارد جزء تسخیر حرام است. والله العالم.

( سؤال 2. آیا سحر یا ورزش یوگا یا تمرکز فکر و برخی ریاضت‌های فکری بدون ارتکاب حرام جایز است و باکرامت اولیاء چه فرق دارد؟

جواب: بسمه‌تعالی؛ سحر این است که غیر واقع را واقع نشان می‌دهد و چنین کاری نتیجه قدرت نفسانی انسان ساحر است ولی کرامت لطف الهی است که از طریق بندگانش ظاهر می‌شود حضرت مریم دارای کرامت بود و همچنین دخت گرامی پیامبر( دارای کرامت بودند ولی کارهای مرتاضان تا آنجا که اطلاع داریم از روح قوی آنان سر می‌زند و اصولاً هرگاه ارتباط انسان با علم حس کمتر شود و به خویشتن و ماوراء تن بپردازد قدرت روحی او زیادتر می‌شود باید توجه نمود هر نوع ریاضتی که بر خلاف فطرت انسان باشد مانند مرتاضان هند جائز نیست و پیمودن راه کمال روحی در اسلام در سایه بندگی خدا است. والله العالم.

آزمایش‌های پزشکی

بی‌تردید، آزمایش‌ها و تحقیقات پزشکی یکی از مهم‌ترین مسائلی است که در پیشرفت دانش پزشکی، تشخیص بیماری‌ها و درمان آن‌ها نقش بی‌بدیلی ایفا می‌کند و درگذر زمان وسعتی مثال‌زدنی پیدا کرده است، این امر سبب شده تا مسائل فقهی بسیاری در این زمینه مطرح شود و فقیهان با استناد به ادله اجتهادی به پاسخ آن‌ها پرداخته‌اند.

استفتائات صورت گرفته در این زمینه گاه پرسش از حکم تکلیفی انجام چنین آزمایش‌هایی بر روی انسان‌ها و حیوانات می‌شود و گاه سؤال از پیامدها و آثار وضعی و محدوده اثباتی آن‌ها است، اثبات نسب میان فرزندان و والدین و یا نسبت پدری و مادر، اثبات تولد، ثابت کردن عقیم بودن یکی از همسران، اثبات عیوب موجب فسخ نکاح، اثبات بکارت یا عدم آن، اثبات مرگ جنین و... از جمله پرسش‌هایی است که توسط پرسشگران مطرح شده است و مراجع عظام به آن‌ها پاسخ داده‌اند.

(

حضرت آیت‌الله العظمی خوئی(

( سؤال 1. علم پزشکی در حال حاضر آزمایشاتی انجام می‌دهد که با آن‌ها زنا ثابت می‌شود و همچنین با این آزمایشات، فرزند ملحق به شخص خاص شده و در بعضی موارد حکم به عدم الحاق و یا عدم ثبوت زنا می‌گردد، آیا بر این آزمایشات اثر شرعی مترتب می‌شود، آیا با انجام این آزمایشات نیازی به وجود شهود برای اثبات زنا می‌باشد، آیا با آزمایشات، اثر شرعی الحاق ولد و یا نفی آن مترتب می‌گردد؟

جواب: بر این آزمایشات هیچ اثری شرعی مترتب نگشته و الحاق ولد و یا نفی آن و یا اثبات این عناوین منوط به وجود ضوابط و قیود شرعیه‌ای است که بدون آن‌ها هرگز الحاق ولد و یا زنا ثابت نمی‌شود. والله العالم.

( سؤال 2. آیا با این آزمایشات می‌توان حجیت شهود را در طرف تعارض آن‌ها، با آزمایشات طبی ساقط نمود؟

جواب: از جواب سابق روشن شد که این آزمایشات اثر شرعی نداشته و نمی‌تواند با شهود تعارض نماید. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(

اقدام به استمناء جهت آزمایش

( سؤال 1. آیا خارج نمودن منی به واسطة استمناء در صورتی که برای آزمایش به آن نیاز باشد و از طریق شرعی هم ممکن نباشد، جایز است؟

جواب: این عمل جایز نبوده، اضطرار در مورد مذکور از مواردی نمی‌باشد که حرمت استمناء را از بین ببرد.

احکام عکس‌برداری به وسیلة اشعه

( سؤال 2. پزشکی که جهت بررسی ضعف مثانه و یا اعضای داخلی دیگر اقدام به عکس‌برداری از اعضای داخلی توسط اشعة ایکس می‌نماید و در این عکس‌برداری گاهی اوقات صورتی از آلت مردانه و یا زنانه ظاهر می‌گردد، آیا محارم مریض می‌توانند این عکس‌ها را مانند پزشک نگاه کنند؟

جواب: نگاه به عکس‌های ذکرشده، برای غیر از پزشک جایز نمی‌باشد، والله العالم.

( سؤال 3. آیا تصویربرداری با اشعه از دستگاه تناسلی و ادراری انسان که در این عکس عورت و مسیر دستگاه تناسلی معلوم می‌گردد و این عکسبرداری جهت تشخیص پزشکی می‌باشد، جایز است؟

جواب: جواب این سؤال از سؤال سابق روشن می‌شود، والله العالم.

ب) آیا نگاه نمودن به اعضای داخلی زن با وسایل و تجهیزات پزشکی جایز است؟

جواب: عمل مذکور جایز نمی‌باشد، مگر در مقام مداوا و معالجة مریض، والله العالم.

ج) آیا نگاه نمودن به عکس بدن زنی که آن عکس را بزرگ کرده‌اند و به وسیلة اشعه آن را مجزی و جدا نموده‌اند، در صورتی که نگاه‌کننده زن را می‌شناسد، حرام می‌باشد؟

جواب: در صوتی که زن را نشناسد، مانعی ندارد، والله العالم.

( سؤال 4. آیا باطن بدن زن عورت محسوب می‌گردد؟

جواب: همة بدن زن، چه ظاهر و چه باطن عورت می‌باشد، والله العالم.

انجام آزمایشات پزشکی بر روی دیوانگان

( سؤال 5. آیا انجام دادن بعضی از آزمایشات پزشکی و یا تجربیات علمی بر روی بعضی از مجانین و دیوانگان جهت به دست آوردن نتایج مفید علمی جایز است؟

جواب: در صورتی که آزمایشات ذکرشده، برای شخص مجنون مفید بوده و ضرری برایش نداشته باشد، مانعی ندارد، این مسئله در مجنون مسلمان است، ولی در مجنون کافر مطلقاً اشکالی ندارد.

حکم آزمایشات پزشکی قبل از ازدواج

( سؤال 6. مریضی کم‌خونی، یکی از مریضی‌‌های شایع و معروف در زمان ماست. و در صورتی که مرد و یا زن مبتلا به این مرض باشند، باعث عواقب خطرناک و وخیمی در فرزندان آن‌ها شده، و آن‌ها هم مبتلا به مریضی‌های خطرناک می‌شوند. آیا از جهت شرعی آزمایشات قبل از ازدواج برای اینکه زوجین بدانند، مبتلا به کم‌خونی نمی‌باشند، مستحب است؟

جواب: آزمایشات ذکر شده اشکالی ندارد. بله این آزمایشات چون احتیاط در احراز صحت و سلامت خود شخص می‌باشد، مستحب می‌باشد و احتیاط در هر حال مستحب است. ولی عقدی که واقع می‌شود، هر چند بدون آزمایشات ذکر شده باشد و حتی با علم به اینکه یکی از زوجین مبتلا به کم‌خونی است، صحیح می‌باشد، والله العالم.

( سؤال 7. امروزه مریضی خطرناکی شایع شده که باعث مبتلا شدن مریض به دردهای مزمن و خطرناک در انسان شده و این مرض به اسم (اینمیا) نام برده می‌شود، ولی ممکن است از این مرض با آزمایشاتی که قبل از ازدواج از زن و شوهر گرفته می‌شود، در فرزندان جلوگیری نمود و در صورتی که زوجین مبتلا به این مرض نباشند. ازدواج سر گرفته و در غیر این صورت طرفین اقدام به آن ازدواج نمی‌کنند، هم اکنون سؤالی مطرح است. آیا شخصی که قصد ازدواج دارد، واجب است، این آزمایشات طبی را انجام دهد یا خیر و آیا در حکم مذکور بین زن و مرد فرقی وجود دارد؟

جواب آیت‌الله تبریزی و آیت‌الله خوئی: انجام این آزمایشات برای زن و مرد واجب نمی‌باشد و می‌توانند آن را ترک کنند.

( سؤال 8. بعضی از امراض وراثتی بوده و نمی‌توان از آن جلوگیری نمود، مگر با انجام آزمایشات قبل از ازدواج که یکی از این امراض خطرناک کم‌خونی و تالاسمی می‌باشد و از شایع‌ترین و خطرناک‌ترین مریضی‌های زنان محسوب می‌گردد. این مریضی عبارت است از تغییری که در ترکیب خون به وجود آمده به طوری که به شکل هلالی در می‌آید. و تالاسمی مرضی است که به سبب آن، بدن قدرت خونسازی نداشته و بچه‌ای که مبتلا به این دو بیماری می‌شود، مبتلا به دردهای مختلف در اعضای بدن می‌شود و باید هر ماه خونش را عوض کنند. نظر مبارک را راجع به وجوب انجام آزمایشات ذکر شده، قبل از ازدواج بیان فرمایید. با توجه به اینکه زندگی سالم زوجین مبتنی بر وجود بچه‌های سالم و صحیح می‌باشد؟

پاسخ حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی( : سزاوار است که زن و مرد قبل از اقدام به ازدواج آزمایشات ذکر شده را انجام دهند تا از بدنیا آمدن بچة مریض جلوگیری شود. پدر می‌تواند قبل از ازدواج دخترش اجازة خود را مشروط به انجام آزمایشات ذکر شده نماید، والله العالم.

( سؤال 9. نظر مبارک حضرت‌عالی دربارة دستورات و سفارشاتی که پزشکان قبل از ازدواج به زن و مرد می‌کنند، چیست؟ با توجه به اینکه پزشکان انجام آزمایشات قبل از ازدواج را برای کم شدن تولد بچه‌های ناقص و یا مریض لازم می‌دانند، آیا این سفارشات قبل از ازدواج وجوبی برای مرد و زن می‌آورد؟

جواب: احتیاط کردن به انجام آزمایشات پزشکی مانعی ندارد، خصوصاً با زیاد شدن مریضی‌های پنهان در این زمان، والله العالم.

( سؤال 10. در صورتی که قوانین حکومتی آزمایشات پزشکی قبل از ازدواج را لازم دانسته و برای جلوگیری از شیوع بیماری ایدز، زن و مرد را مجبور به آن آزمایشات نماید با توجه به اینکه این آزمایشات متوقف برگرفتن منی مرد و زن بوده و در بعضی از موارد منجر به استمناء می‌گردد، آیا بیرون آوردن مایع از رحم زن جایز است یا خیر؟

جواب حضرت آیت‌الله العظمی تبریزی(: در صورتی که ازدواج به شکل دیگری ممکن نبوده و شخص نیاز به آن داشته، به شکلی که ازدواج نکردن برای او حرجی و دشوار باشد. آنچه در مسئله ذکر شده، برای زن و مرد اشکالی ندارد، والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

استمناء جهت آزمایش

( سؤال. پزشک جهت اطلاع از بارور بودن اسپرم داماد و یا غیره توسط آزمایشگاه مراجعه‌کننده را به تهیه (منی) وادار می‌کند و این قضیه جز از طریق استمناء میّسر نمی‌شود وظیفة او شرعاً چیست؟

جواب: بسمه‌تعالی جایز نیست ولی از طریق عقد موقت می‌تواند منی تهیه کند. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای

( سؤال 1. تسکین درد از طریق معالجه با موسیقی، معالجه با لمس، معالجه با رقص، معالجه با دارو و معالجه از طریق الکتریسیته مطرح است و مباحث آنان در این زمینه، نتیجه داده است، آیا شرعاً مبادرت به این تحقیقات جایز است؟

جواب: تحقیق راجع به امور مذکور و آزمایش مقدار تأثیر آن‌ها در درمان بیماری‌ها شرعاً اشکال ندارد، به شرطی که مستلزم ارتکاب اعمالی که شرعاً حرام هستند نباشد.

انجام تحقیقات پزشکی روی حیوانات

( سؤال 2. اگر آزمایش‌های طبی روی حیوانات انجام شود و در پایان، حیوانات از بین بروند، صرف‌نظر از ضمان، آیا چنین کاری برای پیشرفت پزشکی جایز است؟

جواب: فی‌نفسه منعی ندارد، لکن باید طوری عمل شود که موجب اذیت و آزار حیوان نشود.

قرار دادن خود در معرض آزمایش‌های خطرناک، برای پیشرفت علم پزشکی

( سؤال 3. اگر فایده آزمایش‌ها به سود تمامی افراد بشر باشد، آیا می‌تواند خود را در معرض چنین آزمایش‌هایی قرار دهد، با فرض این‌که علم به ضرر یا احتمال ضرر و یا عدم علم به ضرر داشته باشد؟

جواب: جایز نیست مگر ضرورت پزشکی و مصلحت اهم اقتضا نماید و تأمین این ضرورت از راه‌های دیگر و بی‌خطر و یا کم خطرتر امکان پذیر نباشد.

انجام آزمایش‌های پزشکی بر روی بیمار بدون اطلاع وی

( سؤال 4. در صورتی که آزمایش خاص پزشکی برای پیشرفت علم هیچ‌گونه ضرری برای بیمار نداشته باشد، آیا پزشک بدون اطلاع به بیمار و بدون کسب اجازة او می‌تواند چنین اقدامی نماید؟

جواب: جایز نیست.

پژوهش در طب اسلام

( سؤال 5. انجام دادن تحقیق و پژوهش در مورد حجامت، و فصد وسایر موضوعات پزشکی مشابه که در روایات موجود است، مطابق با استانداردهای علمی بین‌المللی و بررسی آماری نتایج حاصل از آن، از نظر شرعی چه وجهی دارد؟

جواب: با رعایت اصول و موازین پزشکی روز بلامانع می‌باشد.

تحقیق در معالجه با برخی محرمات

( سؤال 6. مباحث من راجع به تحقیقاتی است که در محافل علمی غرب راجع به تسکین درد از طریق معالجه با موسیقی، معالجه با لمس، معالجه با رقص، معالجه با دارو و معالجه از طریق الکتریسیته مطرح است و مباحث آنان در این زمینه نتیجه هم داده است، آیا شرعاً مبادرت به این تحقیقات جایز است؟

جواب: تحقیق راجع به امور مذکور و آزمایش مقدار تأثیر آن‌ها در درمان بیماری‌ها شرعاً اشکال ندارد به شرطی که مستلزم ارتکاب اعمالی که شرعاً حرام هستند نباشد.

حضرت آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(

آزمایش برای تشخیص بیماری

( سؤال 1. در بسیاری از بیماری‌ها و اختلالات جسمانی، پزشک دستور انجام رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن و... میدهد که مطمئنا (به خصوص برای برخی افراد) مضر میباشند، گرچه گاهی ممکن است این آزمایشات باعث تشخیص قطعی نشوند، اما میتوانند همیشه کمک‌کننده باشند، به هرحال در فرض فوق، مسؤولیت پزشک در صورت ایجاد عوارض آزمایشها، تا چه حدّی است؟

جواب: در صورتی که پزشک دقت کامل کرده و تشخیص دهد که آزمایش لازم است و اهمیت دارد و در عین حال بیمار را از عوارض احتمالی آگاه و شرط عدم ضمان کند، در این صورت پزشک هیچ مسؤولیتی ندارد.

( سؤال 2. شخصی زن گرفته و شک می‌کند که از راه نامشروع حامله است، در حین عقد شرط می‌کند که اگر زن عمل نامشروعی انجام داده است، طلاق داده می‌شود. بعد از مدتی این زن بچه‌دار شده و از آزمایشات به دست آمده معلوم شده که این فرزند متعلق به شخصی است که قبلاً با این زن رابطه نامشروع داشت، حال این فرزند شرعاً به چه کسی متعلق است؟ و آیا زن حق گرفتن مهریه را دارد؟ و حکم زن و مرد اوّلی چیست؟

جواب: به طور کلی این نوع آزمایشات شرعاً دلیل بر انتساب بچه یا نفی بچه نمی‌شود مگر اینکه موجب علم یا اطمینان شود و در فرض مذکور اگر بچه مذکور شش ماه پس از ازدواج متولد شده است، شرعاً متعلق به زوج این زن می‌باشد، مگر اینکه زوج و زوجه ملاعنه کنند که در صورت انجام ملاعنه کودک از آن مرد نفی می‌شود و در هر حال زن و مرد اوّلی حکمی ندارند. مگر اینکه به گناه خود اقرار کنند که در این صورت باید حد بر آن‌ها جاری شود. و در هر حال این زن استحقاق مهریه خود را دارد.

( سؤال 3. اگر با کمک معاینات و آزمایشات مخصوص، مرگ مغزی فردی محرز و مسلم باشد، آیا زندگی وی خاتمه یافته تلقی می‌گردد؟

جواب: خیر، از لحاظ فقهی و عرفی میت نمی‌باشد.

( سؤال 4. اگر فرصت و امکان آزمایش، وجود داشته باشد، اما به دلایل دیگری همانند: هزینه‌ای که به بیمار تحمیل می‌شود (و احیانا وی حاضر نیست)، امکاناتی که برای ما وجود‌ندارد، و یا وقتی که از بیمار می‌گیرد، آزمایشات لازم صورت نگیرد و شخص دچار عارضه نیز گردد، در این صورت آیا پزشک مسئوول است؟

جواب: اگر فرصت آزمایش هست و بیمار پول دارد و پزشک آزمایش را لازم می‌داند، در این فرض حق مداوا و معالجه ندارد و اگر فرصت نبود یا هزینه و امکانات وجود نداشت، در صورتی که پزشک شرط عدم ضمان کند، مسئول نخواهد بود.

( سؤال 5. گاهی اوقات، پزشک تنها جهت احتیاط و مطمئن شدن در جهت تشخیص و یا ردّ یک بیماری احتمالی (مثل سل) دستور رادیوگرافی میدهد، تا یک بیماری مخفی احتمالی را کشف کند، آیا پزشک در ایجادِ عوارض احتمالی و هزینة بیهودة درمان مسؤول است؟

جواب: اگر رادیوگرافی برای تمیز دادن بیماری ضرورت دارد، با شرط عدم ضمان، پزشک مسؤول نیست.

حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی(

( سؤال 1. احتراماً به عرض می‌رساند این‌جانب سال‌ها وقت خود را به جای دائر کردن مطب شخصی صرف تحقیق و مطالعه و آزمایش در مورد حل یکی از مسائل مشکلۀ جامعه (درمان اسهال و استفراغ‌های کودکان) نموده و موفق به کشف ترکیب جدید و روش جدید کاملاً مؤثر و بی‌ضرر و عملی ساده و ارزان شده‌ام که می‌تواند سالیانه جان هزاران کودک را در سراسر کشور از مرگ حتمی نجات دهد به علاوه وابستگی‌ به خارج و هزینه‌های داروئی و درمانی و آزمایشگاهی و پزشکی و بیمارستانی را تا حدود نود در صد کاهش دهد و نتایج درمانی آن در سال 1359 به وسیلۀ این‌جانب در تهران و شهرستان‌های جنگ‌زده به اثبات رسیده و در سال 1360 گواهی نامۀ ثبت اختراع آن به نامم صادر شده است. دارو و روش مذکور امسال در مراکز آموزشی و درمانی وزارت فرهنگ و آموزش عالی و وزارت بهداری با داروهای قبلی مقایسه شده و نتایج آن موفقیت‌آمیز است ضمناً کمیتۀ مسئول مجمع بین‌المللی مراقبت‌های ویژۀ کودکان (یوگسلاوی سال 1981) تجربۀ فوق الذکر را سودمند نامیده‌اند. از طرف دیگر در آینده لازم است به نقاط مختلف کشور مسافرت نموده آموزش‌های علمی و عملی به همکاران پزشک و پرستار بدهم در این رابطه به سؤال‌های زیر جواب مرحمت کنید.

1. آیا در مورد فراوردۀ جدید با در نظر گرفتن مفاد فوق، حقوقی به این‌جانب تعلق می‌گیرد یا نه؟.

2. در صورتی که اشخاص حقیقی یا حقوقی مایل باشند داروی فوق الذکر را تولید نموده و از مزایای مادی و معنوی آن در اجتماع بهره‌مند شوند آیا نسبت به کاهش هزینه‌های فوق الذکر حقی به من تعلق می‌گیرد یا نه؟

جواب: در فرض سؤال لازم به تذکر است که اگر قربة إلی اللّه ساختن و مصرف نمودن داروی مزبور را برای حفظ جان مسلمین مجانا تعلیم نمایید اجر آن بیشتر است (و ما عند اللّه خیر و ابقی) و لکن شرعاً جائز است فرمول ساختن آن را به دولت یا شرکت یا شخص خاصی تعلیم و در مقابل آن پولی دریافت نمایید یا با طرف در ضمن عقد لازم مثل عقد صلح شرط نمایید که آن چه از این دارو تولید می‌نماید مبلغی را به شما بدهد و لازم است صیغۀ شرعیه و شرط ضمن آن خوانده شود تا عمل به آن شرط بر طرف واجب شود و همچنین جائز است برای تعلیم کیفیت مصرف به اطباء و غیرهم اجرت گرفت و ناگفته نماند که اگر شخص ثالثی فرمول داروی مزبور را کشف‌ یا از تجزیۀ آن دارو اطلاع حاصل نمود و تولید کرد شما نسبت به او هیچ گونه حقی ندارید.

( سؤال 2. مردی طبق تشخیص چند پزشک نطفه ندارد زنش با مرد دیگری تماس گرفته و زنا داده و بچه بوجود آمده، دکتر وقتی خون بچه را آزمایش کرده گفته بچه مال متهم است، شوهر شاکی است و می‌گوید که بچه مال من نیست، حکم بچه چیست و زن و مرد چه حکمی دارند؟

جواب: در فرض مسئله که عقلا ممکن است ولد ملحق به زوج باشد شرعاً ولد ملحق به زوج است و اگر مرد نفی ولد کند محتاج به لعان است تا ولد از او نفی شود و امّا زن اگر نفی ولد از زوج کند و اقرار به زنا نماید در مرتبۀ چهارم اقرار حدّ زنای محصنه بر او جاری می‌شود و اگر فقط نفی ولد نماید از زوج که مستلزم زنا نباشد و وطی به شبهه محتمل باشد، ولد، ملحق به زن خواهد بود باین معنی که از یکدیگر ارث می‌برند و حدّ هم بر او جاری نمی‌شود.

( سؤال 3. اگر تحصیل منی جهت آزمایش از طریق حلال ممکن نباشد، آیا استمناء جائز است یا خیر؟

جواب: مجوزی برای اینگونه آزمایش بنظر نمی‌رسد.

( سؤال 4. این‌جانب از خانواده‌های مذهبی و متدین می‌باشم دارای همسری بودم به طوری که بتدریج از رفتار و عملکرد ایشان مشکوک گردیدم تا اینکه پس از چندی ضمن ارتباط با چند نفر دستگیر و روانه زندان شدند و در نهایت مطلقه‌اش کردم. با توجه به اینکه نامبرده حامله بود و نسبت به جنین مشکوک بودم برابر مفاد طلاق‌نامه و پرونده‌های متشکله مقرر گردید پس از وضع حمل نمودن، آزمایشات لازمه پیرامون اثبات ولد و آزمایش ابوت صورت گیرد. حکم شرعی را در خصوص مورد اعلام فرمائید.

جواب: در فرض سؤال فرزند ملحق به صاحب فراش «شوهر شرعی» است مگر اینکه یقین بر خلاف آن از نظر ارتباطات زناشوئی خصوصی داشته باشند.

( سؤال 5. شخصی دارای همسری است که چند روزی در ایام قاعدگی و بعد از پاک شدن از حیض شوهر با او هم بستر نگشته ولی بعد از مدتی زن حمل برداشته و مدعیه است که حمل از شوهرم می‌باشد و شوهر انکار دارد لکن از طرف دادگاه خانوادگی امر به تجزیۀ خون شده آیا در شرع مقدس اسلام تجزیۀ خون حجیت دارد جهت تشخیص ولد یا نه و عمدۀ سؤال در جملۀ دوم یعنی در تجزیۀ خون است.

جواب: چون در حال حمل حائض شدن ممکن است و او ملحق به زوج است که زن در فراش او است و در صورتی که عقد دائم باشد مرد نمی‌تواند با ملاعنه نفی ولد نماید و حکم ملاعنه در رسالۀ عملیه بیان شده و تجزیۀ خون حجت شرعی نمی‌باشد.

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(

کشف عورت جهت استخدام‌

( سؤال. استخدام در بعضی از شرکت‌ها و مؤسسات و... مستلزم معاینات پزشکی است که گاهی مشتمل بر کشف عورت است ، آیا این عمل در صورت نیاز جایز است؟

جواب: جایز نیست و اضطراری که به واسطة آن کشف عورت، اجازه داده شده است، فقط در ضرورت‌هایی است که انجام آن منحصر بر کشف عورت است.

حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

( سؤال 1. در بسیاری بیماری‌ها و اختلالات جسمانی، پزشک دستور انجام رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن و... می‌دهد که مطمئنا به خصوص برای برخی افراد مضر می‌باشند، ضمناً در خیلی از موارد، گرچه گاهی ممکن است این آزمایشات باعث تشخیص قطعی نشوند اما می‌توانند همیشه کمک‌کننده باشند، به هر حال در فرض فوق، مسئولیت پزشک در صورت ایجاد عوارض آزمایش‌ها تا چه حدّی است؟

جواب: در صورتی که روش معالجه بیماری به غیر از این طریق نباشد و بیمار هم آگاه از این وضع باشد و خود را برای رادیوگرافی و سی‌تی‌اسکن در اختیار پزشک قرار میدهد و در معالجه روش الاهم فالاهم و دفع افسد به فاسد ملاحظه می‌شود اشکال ندارد.

( سؤال 2. معمولاً روی انسان‌ها آزمایش‌های طبی گوناگونی که گاه خطرناک هم می‌باشد انجام می‌دهند برای کسب اطلاعات بیشتر پزشکی در جهت تشخیص امراض و درمان آن‌ها بفرمائید:

1. اگر بیماری قطع داشته که چنانچه خود را در معرض چنین آزمایشاتی قرار دهد باستقبال خطرات جانی برای خود رفته است ولی از طرفی هم به پیشرفت علم پزشکی و به معالجه و مداوای جامعه مسلمانان در آینده کمک نموده است، آیا خود را در معرض چنین آزمایشاتی قرار دادن جائز است؟

2. اگر ضرر جانی محتمل باشد، ولی کمک به علم پزشکی فوق الذکر قطعی آیا در این صورت می‌تواند خود را در معرض آزمایش قرار دهد؟

3. اگر هیچ‌گونه علم به ضرر جانی برای خود نداشته باشد و فایده آزمایش هم برای کمک فوق الذکر محتمل باشد، چه حکمی دارد؟

4. اگر فایده آزمایشات فوق الذکر به سود تمامی افراد بشر تمام گردد بفرمائید حکم خود را در معرض قرار دادن در صورت علم به ضرر و یا احتمال ضرر و یا عدم علم به ضرر چه خواهد بود؟

5. در صورتی که آزمایشات فوق برای اهداف فوق الذکر هیچ‌گونه ضرری برای انسان بیمار نداشته باشد آیا طبیب بدون اطلاع دادن به بیمار و بدون کسب اجازه از او می‌تواند چنین اقدامی نماید؟

6. اگر در صورت ضرورت انجام چنین آزمایشاتی جائز باشد چگونه بودن آن ضرورت را بیان نمایید؟

جواب: 1. جائز نیست. والله العالم.

2. اگر احتمال ضرر معتنی به و عقلائی باشد جایز نیست. والله العالم.‌

3. جائز نیست چون احتمال ضرر جانی منتفی نیست. والله العالم.‌

4. جواب همان است که از سه مسئله قبل دانسته شد. والله العالم.‌

5. نمی‌تواند. والله العالم.‌

6. ضرورت، توقف حفظ نفس شخص بیمار برای عملی است که فایده آزمایشی دارد. والله العالم‌.

( سؤال 3. اگر آزمایشات فوق روی حیوانات انجام شود که در پایان آن‌ها حیوانات از بین خواهند رفت بفرمائید صرف‌نظر از ضمان آیا چنین کاری برای پیشرفت کارهای پزشکی جائز است؟

جواب: جایز است ولی رحم انسانی و اسلامی اقتضاء دارد که به صورتی انجام شود که بی‌رحمی نسبت به حیوان زبان بسته شمرده نشود و موجب زجر و شکنجه زیاد او نشود. والله العالم.

عدم انجام شدن آزمایشات لازم‌

( سؤال 4. اگر فرصت و امکان آزمایش وجود داشته باشد؛ اما به دلایل دیگری

همانند هزینه‌ای که به بیمار تحمیل می‌شود (و احیاناً وی حاضر نیست)، امکاناتی که برای ما وجود ندارد یا وقتی که از بیمار می‌گیرد ، آزمایشات لازم صورت نگیرد و شخص دچار عارضه شود، در این صورت آیا پزشک مسئول است؟

جواب: طبیب با غیر طبیب شریکند در این‌که باید (به واجب کفایی) نفس محترمه را از هلاکت حفظ نموده و معالجه کنند، هر چند با کمک‌های مردمی یا بیت‌المال، اگر در دسترس باشد و طبیب واجب اختصاصی ندارد؛ مگر اینکه اگر او چیزی را می‌داند که با احتمال تأثیر باید به دیگران اعلام کند و در صورتی که نتواند معالجه نماید، مسئولیتی ندارد.

( سؤال 5. در بسیاری بیماری‌ها و اختلالات جسمانی، پزشک دستور انجام رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن و... می‌دهد که مطمئناً (به خصوص برای برخی افراد) مضر می‌باشد، ضمناً در خیلی از موارد، گرچه گاهی ممکن است این آزمایشات باعث تشخیص قطعی نشود، اما می‌تواند همیشه کمک‌کننده باشد، در فرض فوق، مسئولیت پزشک در صورت ایجاد عوارض آزمایش‌ها تا چه حدّی است؟

جواب: در صورتی که احتمال هلاکت بدون این آزمایش‌ها و احتمال هلاکت با این آزمایش‌ها متساوی شد، نباید کاری کند. هر کدام ترجیحی دارد، عمل به راجح کند؛ در این صورت تکلیفاً مسئولیتی ندارد. وضعاً و ضماناً، مسئولیت دارد که آن‌هم با اخذ برائت از مریض یا ولیّ او ممکن است رفع شود.

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی

استخدام و معاینة تمام بدن

( سؤال 1. آیا نهاد یا سازمان نظامی و یا انتظامی می‌توان جهت احراز سلامتی جسمی و روحی داوطلب استخدام، اندام مردان و عورت آنها را معاینه نموده تا در صورت سلامت استخدام کند؟

جواب: بسمه‌تعالی در صورت ضرورت و انحصار آزمایش به انجام این کار، از طریق آینه و غیر انجام شود. والله العالم.

نفی ولد با آزمایش دی ان ای

( سؤال 2. آیا زوج می‌تواند با توجه به استفاده از وسایل مانع حاملگی و یا با آزمایش دی‌ان‌ای، نفی ولد کند؟

جواب: بسمه‌تعالی فرزند ملحق به کسی است که همسر با او هم فراش است و به تعبیر پیامبر( «الولد للفراش» هرگاه آزمایش‌ها برخلاف این قاعده باشد قاعده مقدم است چون نمی‌توان به این نوع آزمایش‌ها اعتماد کرد به تعبیر دیگر مادامی که شک و احتمال هست باید بچه به صاحب فراش ملحق شود مگر این‌که به علم قطعی روشن شود که این بچه از غیر شوهر است مثل این‌که در غیاب شوهر همسر آبستن شود و به صورتی که نتوان آن را به شوهر نسبت دارد. والله العالم.

استمناء برای آزمایش باروری

( سؤال 3. پزشک جهت اطلاع از بارور بودن اسپرم، داماد را وادار به استمناء و تهیه منی می‌کند آیا جایز است؟

جواب: بسمه‌تعالی؛ استمناء جایز نیست ولی می‌تواند با زنی که می‌خواهد ازدواج کند عقد موقت ببندد تا بدون دخول اخراج منی شود. والله العالم.

حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی

( سؤال 1. معمولاً برای کسب اطّلاعات بیشتر پزشکی در جهت تشخیص امراض و درمان آن روی انسانها، آزمایشهای طبّی گوناگونی که گاه خطرناک هم هست انجام می‌دهند، در این مورد به سؤالات زیر پاسخ فرمایید:

1. اگر بیمار یقین داشته که چنانچه خود را در معرض چنین آزمایشاتی قرار دهد به استقبال خطرات جانی برای خود رفته است، ولی از طرفی هم به پیشرفت علم پزشکی و به معالجه و مداوای جامعۀ مسلمانان در آینده کمک نموده است. آیا قرار گرفتن در معرض چنین آزمایشاتی جایز است؟

2. اگر ضرر جانی محتمل، ولی کمک به علم پزشکی فوق الذّکر قطعی باشد، آیا در این صورت بیمار می‌تواند خود را در معرض آزمایش قرار دهد؟

3. اگر هیچ‌گونه علمی به ضرر جانی برای خود نداشته باشد، و فایدۀ آزمایش هم برای کمک فوق الذکر محتمل باشد، چه حکمی دارد؟

4. اگر فایدۀ آزمایشات فوق الذکر به سود تمامی افراد بشر باشد، در معرض قرار دادن در صورت علم به ضرر، یا احتمال ضرر، یا عدم علم به ضرر چه حکمی خواهد داشت؟

5. در صورتی که آزمایشات مورد بحث برای اهداف فوق الذکر هیچ‌گونه ضرری برای انسان بیمار نداشته باشد، آیا طبیب بدون اطّلاع و کسب اجازه از بیمار می‌تواند چنین اقدامی نماید؟

6. چنانچه در صورت ضرورت انجام چنین آزمایشاتی جایز باشد، منظور از ضرورت چیست؟

جواب: 1. جایز نیست.

2. اگر احتمال آن قوی باشد مشکل است.

3. اشکالی ندارد.

4. تنها در صورتی که ضرر ضعیف باشد می‌تواند اقدام کند.

5. اگر آزمایشها، جزئی از معالجۀ بیمار یا مقدّمۀ درمان او باشد مانعی ندارد؛ در غیر این صورت نیاز به اجازه دارد.

6. در صورتی که نجات جان مسلمانان بستگی به آزمایش روی این شخص داشته باشد، و این شخص راضی باشد اشکالی ندارد.

( سؤال 2. اگر آزمایشات فوق روی حیوانات انجام شود که در پایان آن‌ها از بین خواهند رفت، بفرمایید صرف‌نظر از ضمان، آیا چنین کاری برای پیشرفت کارهای پزشکی جایز است؟

جواب: مانعی ندارد.

( سؤال 3. با توجّه به پیشرفت علوم پزشکی، در صورتی که با آزمایشات متعدّد اطمینان حاصل شود که زوج عنین است، آیا بازهم یک سال مهلت دادن لازم است؟

جواب: آری لازم است و باید به او فرصت معالجه داد.

( سؤال 4. اگر فرصت و امکان آزمایش وجود داشته باشد امّا به دلایل دیگری همانند: الف) عدم قدرت بیمار بر پرداخت هزینه‌ای که به او تحمیل می‌شود ب) نبودن امکانات مورد نیاز ج) نداشتن وقت کافی از ناحیه بیمار، آزمایشات لازم صورت نگیرد، در این صورت وظیفة پزشک چیست؟

جواب: اگر بدون آزمایش تشخیص بیماری ممکن نیست باید به سراغ آن برود (مگر اینکه وقت کافی موجود نباشد) و اگر تشخیص بیماری طبق موازین داده شده، و آزمایش برای اطمینان بیشتر است وجوبی ندارد.

( سؤال 5. لطفاً به سؤالات زیر پیرامون آزمایش و پژوهش روی افراد پاسخ دهید:

الف) آیا می‌توان از انسانها برای آزمایش داروها استفاده کرد؟ برای مثال معمول است که در آزمایش داروها از گروه شاهد (گروه سالم) استفاده می‌کنند، و برخی می‌گویند: اگر اثر داروی مورد مطالعه مشخّص نباشد می‌توان گروه شاهد را انتخاب کرد، ولی در مواردی که اثر درمانی داروی مورد مطالعه حتمی است، یا عدم تجویز آن سبب خطراتی می‌شود تعیین گروه شاهد صحیح نیست. نظر شما چیست؟