مداخلات زیبایی زنان در آوردگاه فقه و حقوق

سخن آغازین

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین و الصلاة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا أبیالقاسم محمّد و علی آله الطیّبین الطاهرین المعصومین و اللعنة علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدّین.

امّا بعد؛ یکی از موضوعات بسیار مهمّ و نوپیدای امروز، مسأله‌ی مداخلات زیبایی بانوان است که شیوع گسترده‌ای در میان زنان و دختران پیدا کرده است.

هم‌چون سایر موضوعات مرتبط با افعال عباد، این پدیده‌ی نوپیدای زیباسازی با استفاده از فن‌آوری پزشکی نیازمند این بود که به دانش ارمغان آور سعادت دنیا و عقبی -یعنی فقه شریف امامیّه- عرضه شود و قلمرو، مبانی و نحوه‌ی به کارگیری آن، در حوزه‌ی فقاهت و اجتهاد، مورد بازنگری قرار گیرد تا ضمن بهره‌برداری صحیح از این ره‌آوردها، مسیر سقوط ارزش‌ها و کرامت‌های انسانی در پرت‌گاه مهلکی که برخی کشورهای غربی و شرقی به واسطه‌ی استفاده‌ی بی‌محابا و بی‌رویّه از تکنولوژی -آن هم به هر قیمت- در ورطه‌ی آن فرورفته‌اند، مسدود گردد. این امور مستلزم بحث و بررسی انیق فقهی بود و ضرورت تحقیقی جامع در این خصوص را اجتناب‌ناپذیر کرده بود.

بحمدالله محقّق ارجمند جناب مستطاب حجة‌الاسلام والمسلمین سیّد مرتضی میرزاده اهری دامت افاضاته - از فضلای تلامیذ اینجانب- موفّق شد در این زمینه تحقیقی گسترده انجام دهد و به سبب استعداد فراوان و استحکام در قلم و وسعت در مطالعات، ضمن موضوع‌شناسی دقیق این بحث با بهره‌گیری از علوم اجتماعی و روان‌شناسی، احکام فقهی و حقوقی مرتبط با موضوع را به روش اجتهادی و استنباطی و استدلالی تامّ تشریح و تبیین کند و بار دیگر بر پویایی و حرکت رو به رشد فقه غنیّ امامیّه و توانایی آن در انطباق با شرایط متغیّر و نیازهای روز جامعه مهر تأیید نهد.

خداوند متعال را شکرگزارم که این تحقیق ارزش‌مند به ثمر نشست و بحمدالله در مدارج علمی مدیریّت حوزه‌ی علمیّه‌ی قم، به عنوان رساله‌ی سطح چهار حائز درجه‌ی عالی گردید. ضمن تبریک به ایشان، امید دارم که این عمل مورد رضایت صاحب اصلی حوزه‌های علمیّه، حضرت بقیةالله الاعظمd قرار گیرد. ان‌شاء‌الله.

قم - مرکز فقهی ائمه اطهار:

محمّدجواد فاضل لنکرانی

03/04/1404

پیش‌گفتار معاونت پژوهش

بسم الله الرحمن الرحیم

باری دیگر، زبان قاصر به حمد و ثنای پروردگار یکتا گشوده می‌شود؛ آن ذات مقدسی که نام دل‌انگیزش تسکین‌بخش قلب‌ها و یاری‌اش بی‌نظیر است. شکرگزار این توفیق الهی هستیم که در پرتو عنایت او، امکان کاوش در موضوعی بس مهم، بر پایه‌ی مبانی استوار فقه اهل بیت: میسّر گشت و صلوات و درود جاودانه نثار سید عالمین، محمد مصطفی9 و آل اطهارش باد؛ همان خاندان پاکی که سفینه نجات امت در اقیانوس متلاطم هستی‌اند.

در دنیای پرشتاب کنونی، پیشرفت‌های شگرف علمی و فن‌آوری، به ویژه در حوزه‌ی پزشکی و زیبایی‌شناسی، مسائل نوپیدا و چالش‌های فقهی-اجتماعی متعدّدی را پیش روی جامعه‌ی اسلامی قرار داده است. مسأله‌ی‌ مداخلات زیبایی بانوان که امروزه شیوع گسترده‌ای یافته، مصداق بارزی از این تحوّلات است. این پدیده، از یک سو، امکان حل مشکلات جسمانی و تأمین خواسته‌ی فطری انسان برای زیبایی را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، بهره‌برداری بی‌محابا و افراطی از آن، می‌تواند ارزش‌ها و کرامت‌های انسانی را به ورطه‌ی‌ سقوط بکشاند؛ امری که متأسفانه تجربه‌ی تلخ برخی جوامع غربی و شرقی است.

ضرورت داشت که این پدیده‌ی‌ نوپیدا به فقه شریف امامیّه عرضه شود تا قلمرو، مبانی و ضوابط شرعی آن، بر اساس اجتهاد و استدلال ضابطه‌مند مورد بازنگری قرار گیرد و ضمن بهره‌گیری صحیح از این فن‌آوری، از اختلال نظام و تخریب مبانی اخلاقی جامعه جلوگیری شود. رسوخ سخت‌گیری‌های بی‌جا و عامیانه یا تسلیم شدن در برابر موج مدرنیته، هر دو، آسیب‌زا بوده و تنها فقه پویا و غنی امامیّه است که می‌تواند با تنظیم ضوابط و محدودیت‌های شرعی، مسیری معتدل و مشروع برای استفاده از این دانش را ترسیم نماید. بنابر این، تدوین پژوهشی جامع و مستقلّ در این خصوص اجتناب‌ناپذیر بود.

معاونت پژوهشی مجتمع آموزشی پژوهشی ائمه اطهار: از محقّق ارجمند، جناب مستطاب حجة‌الاسلام و المسلمین سیّد مرتضی میرزاده اهری (دامت افاضاته) تشکّر و قدردانی می نماید که این مهمّ را بر عهده گرفت. ایشان، ضمن موضوع‌شناسی دقیق با بهره‌گیری از علوم اجتماعی و روان‌شناسی، توانستند احکام فقهی و حقوقی مرتبط با مداخلات زیبایی را به روش استدلالی تشریح و تبیین نمایند. این تحقیق ارزش‌مند، بار دیگر توانایی فقه امامیّه در پاسخ‌گویی به نیازهای روز جامعه و انطباق با شرایط متغیّر را به اثبات رسانده است.

اکنون که به یاری خدای متعال، اثر حاضر آماده عرضه به اندیشه‌ورزان و پژوهش‌گران شده، لازم می‌دانیم ضمن سپاس و ستایش به درگاه ایزد منّان و آرزوی علوّ درجات برای مؤسّس معظّم مرکز فقهی، مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله العظمی حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی1، از حمایت‌های رئیس مکرّم مجتمع، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمد جواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته) و تمامی عزیزانی که در به ثمررسیدن این اثر، معاونت پژوهش را یاری رساندند، به‌ویژه مدیر محترم مرکز حجت الاسلام والمسلمین محمدرضا فاضل کاشانی تقدیر و تشکّر نماییم؛ امید است این اثر مورد رضایت حضرت بقیةالله الاعظمd قرار گرفته و منبعی روشن‌گر برای حلّ پرسش‌های فقهی و حقوقی نوپیدای این عرصه باشد.

معاون پژوهشی مجتمع آموزشی پژوهشی ائمه اطهار:

محمّدعلی قاسمی – 05/08/1404

مقدّمه

1. طرح موضوع و بیان مسأله

پیشرفت علوم و تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم آن بر زندگی انسان، ضرورت تنظیم روابط تازه را دوچندان می‌کند. توان مندی بشر در علم و صنعت -به ویژه دانش پزشکی که ارتباط مستقیم با جسم و جان آدمی دارد- و به کارگیری آن در جهت حلّ مشکلات و نیازمندی‌های انسان، به گونه‌ی اجتناب‌ناپذیری محتاج تعریف روابط و ضوابط نوینی در این حوزه است. ضرورت جلوگیری از اختلال نظام، ایجاب می‌کند تا روابط و ضوابط مذکور، متناسب با ارزش‌ها و اعتقادات جامعه تنظیم گردند. چرا که حوزه‌ی پزشکی دست‌خوش تحوّلات و دگرگونی‌های بسیاری گشته و در پی آن، مسائل نوپیدا و پرسش‌های فقهی وحقوقی بسیاری ظهور یافته است.

انسان‌ها و به ویژه دختران و زنان -که مظهر اسماء جمال الهی و جلوه‌ای از محبوبیّت محبوب ازلی بر روی زمین می‌باشند- به اقتضای فطرت خویش، جویای زیبایی و آراستگی بوده و از زشتی و نازیبایی ظاهر روی‌گردانند. از آن‌جا که دین مبین اسلام منطبق بر فطرت الهی است، این خواسته‌ی فطری را مورد منید قرار داده و برای تأمین نیازهای انسان در این زمینه توصیه‌هایی نیز ارائه نموده است. نقش غیر قابل انکار زیبایی ظاهری و اندامی زنان و دختران در جلب نظر و تمایل مردان جهت ازدواج با آنان، و تأکید حضرات معصومین: بر ازدواج با دختران زیبا و دل‌پسند از یک سو، و امکان تغییر شکل ظاهری برخی اعضا و اندام‌های بدن با بهره‌گیری از تکنیک‌هایی هم‌چون جرّاحی پلاستیک و فن‌آوری اپتیک و سایر مداخلات از سوی دیگر، سبب شده است تا بسیاری از دختران و زنان به جهت دست‌یابی به چهره و اندام دل‌خواه و افزایش زیبایی ظاهری خویش، از این فن‌آوری‌ها استقبال نموده و به جهت انجام انواع مداخلات زیبایی بر روی اعضای گوناگون بدنشان، صورت و بدن خویش را به دست پزشکان و سایر متخصّصان این عرصه بسپارند.

امروزه جرّاحی‌های زیبایی-ترمیمی به گونه‌ای باورنکردنی در سراسر جهان گسترش یافته است. بر اساس گزارش انجمن بین‌المللی جرّاحی پلاستیک -که در ماه ژوئن 2017 منتشر شد-، کشورهای آمریکا، برزیل، ژاپن، ایتالیا و مکزیک در رتبه‌های نخست تا پنجم اعمال جرّاحی زیبایی در سال 2016 قرار داشته و 41.1 درصد از تمامی عمل‌های صورت گرفته در سراسر دنیا را به خود اختصاص داده‌اند. روسیه، هند، ترکیه، آلمان و فرانسه در رتبه‌های ششم تا دهم، و ایران نیز با 46 هزار عمل‌ صورت گرفته در ناحیه‌ی چهره و سر اشخاص، و 25 هزار عمل در ناحیه‌ی اندام و بدن در رتبه‌ی بیستم این جدول جای داشت.

در نسبت به تعداد جمعیّت، فراوانی تعداد عمل‌های جرّاحی زیبایی-ترمیمی برای ایران بسیار زیاد است و از شیوع اپیدمی‌وار آن در جامعه خبر می‌دهد. حضوری کوتاه‌مدّت در خیابان یا سایر جاهای پرتردّد برای مشاهده‌ی خیل انبوهی از چهره‌های چسب زده بر روی بینی، گونه‌های برجسته، لب‌های ورم کرده، چشم‌ها و ابروهای کشیده، و مناظری نظیر این‌ها کافی است. توجّه به ظاهر و زیبایی‌های صورت و بدن تا حدّی اهمیت یافته که حتّی افرادی با چهره‌های طبیعی کم‌نقص نیز به تغییر ترکیب چهره یا اندام‌های خویش با انواع جرّاحی‌ها دست می‌یازند. ناگفته پیداست که عمده‌ی این موارد پیوسته

با زنان و دختران است.

قصد و انگیزه‌ی دختران و زنان برای انجام این‌گونه عمل‌ها یکسان نیست. گاه برخی از دختران، که به طور طبیعی، از نعمت زیبایی بهره‌ی کمی برده‌اند، یا در اثر روی‌دادهای قهری هم‌چون تصادف و آتش‌سوزی و ... زیبایی چهره‌ی خویش را از دست داده‌اند، برای دست‌یابی به موقعیّت بهتر برای ازدواج، صورت یا بدن خویش را مورد جرّاحی قرار می‌دهند. گاه نیز برخی زنان، برای کسب رضایت یا افزایش محبوبیّت خود نزد شوهر و چه بسا حفظ زندگی زناشویی مشترک، اندام های گوناگون خود را زیر تیغ جرّاحی زیبایی می‌برند. برخی هم صرفاً به خاطر تمایل به دیده شدن، افزایش اعتماد به نفس، رقابت و چشم‌و هم‌چشمی‌های کاذبی که متأسفانه در لایه‌های گوناگون جامعه وجود دارد، به این تکنیک‌ها دست می‌یازند.

در این میان امّا زنان و دخترانی نیز هستند که صرفاً جهت جلوه‌گری نامشروع، نمایش اندامی و خودنمایی‌های خیابانی و شهره شدن به واسطه‌ی اَشکال غیرطبیعی و برجستگی‌های نامتعارف برخی اندام‌های خود، با صرف هزینه‌های هنگفت به بهره‌برداری از این فن‌آوری روی می‌آورند. کوچک کردن بینی، برجسته کردن گونه‌ها، کشیدن صورت و پروتز لب و سینه و اندام‌های تحتانی و حتّی اعمال جراحی «لابیاپلاستی» (ترمیم لب های کوچک اندام تناسلی بیرونی زنانه) و «واژینوپلاستی» (تنگ و سفت نمودن مهبل)، تنها نمونه‌های کوچکی از این جرّاحی‌ها هستند که بسیاری از زنان و دختران به انجام آن‌ها روی آورده و بعضاً اعتیاد پیدا کرده‌اند.

بنابر این، فن‌آوری‌های مداخلات زیبایی، از یک سو گامی است برای حل برخی مشکلات ظاهری و جسمانی و بازگرداندن زیبایی از دست‌رفته‌ی گروهی از دختران و زنان؛ و از سوی دیگر ممکن است به واسطه‌ی دست یازیدن گروهی از زنان و دختران

بی‌بندوبار به آن، عواقب و آثاری به بار آورد که با ارزش‌های دینی، اعتقادی و اخلاقی جامعه هم‌خوانی نداشته باشد و موجب سوءاستفاده‌های وحشت‌بار این قبیل زنان و دختران گردد.

مسأله‌ی مداخلات زیبایی از منظرهای گونه‌گونی می‌تواند تحلیل گردد؛ امّا بی‌تردید یکی از مهمّ‌ترین جوانب این مسأله، بررسی احکام و آثار فقهی مترتّب بر آن است. چه، شناخت احکام شرعی و تنظیم روابط و کنش‌های فردی و اجتماعی بر پایه‌ی آن از اهمّ امور است، و این مهمّ جز با اجتهاد و غور در ادلّه و یافتن احکام شرعی -به ویژه احکام پیوسته با مسائل نوپیدا- میسّر نیست.

این فن‌آوری -به ویژه آن دسته از جرّاحی‌هایی که بر روی زنان و دختران انجام می‌گیرد- به مثابه‌ی یک پدیده‌ی خارجی و نسبتاً نوپیدا، پرسش‌های بسیاری پیش رو نهاده که پاسخ‌گویی به آن‌ها در حیطه‌ی دانش «فقه» است. برای نمونه جواز یا عدم جواز (حرمت) عمل جرّاحی زیبایی-ترمیمی زنان می‌تواند به مثابه‌ی بنیادی‌ترین پرسش مطروحه در این زمینه تلقّی گردد. چه، همه‌ی احکام و آثار دیگر این عرصه مانند صدق یا عدم صدق عناوین «تدلیس»، «فریب»، «تبرّج» و ... بر عمل مذکور، ضمان یا عدم ضمان زنان و پزشک جرّاح، نسبت و رابطه‌ی عضو ترمیمی با عضو اصلی، مسأله‌ی مهریه و مهر المثل، ثبوت یا عدم ثبوت حقّ فسخ نکاح برای شوهر در صورت عدم اطّلاع از انجام جرّاحی زیبایی دختر پیش از ازدواج، و مسائلی از این دست، به گونه‌ی مستقیم یا غیر مستقیم به پاسخ این پرسش بستگی دارد که همگی در این پژوهش بررسی شده‌اند.

2. اهمیّت و ضرورت

این که انسان، با به‌کاربستن یافته‌های جدید پزشکی، در حوزه‌ی خلقت و تغییرات جسمی و تبدّل و دگرگونی وجود مادّی خویش گام نهاده، بر شدّت اهمیّت پژوهش‌های فقهی در این زمینه رهنمون است. ناگفته پیداست که پیشرفت دانش در هیچ حوزه‌ای نباید دچار ایستایی شود، و با روند کنونی -که جهان پی‌درپی شاهد انفجار اطّلاعاتی و دگرگونی و ساختارشکنی علوم در حوزه‌های گوناگون و پیشرفت‌های شگرف علمی و تحوّلات چشم‌گیر در عرصه‌های فن‌آوری است- هرگز این امر متوقّف نخواهد شد. با این حال پیشرفت‌های یادشده نباید مبانی اعتقادی و اخلاقی جوامع و ارزش‌های الهی بشریّت را تهدید کند. اگر عنان و افسار مدرنیّت، تکنولوژی، و پیشرفت‌های علمی و عملی بشری به دست فقه و اخلاق داده نشود، همین علوم و فن آوری‌ها، انسان و انسانیّت را به ناکجا خواهد برد.

از سوی دیگر رسوخ احساسات سخت‌گیرانه‌ی بی‌جا و عامیانه در تبیین احکام شریعت، به تدریج موجب ریزش بنای عظیم جامعه‌ی اسلامی و دل‌زدگی مسلمان‌ها گردیده و میوه‌ای جز روی‌گردانی از فقه و فقیه -به مثابه‌ی مبیّن و مفسّر شریعت- در پی نخواهد داشت. بر این پایه تنظیم ضوابط و ایجاد محدودیّت‌های تعریف شده بر اساس شرع مبین اسلام و فقه ناب امامیّه، برای فراهم نمودن زمینه‌ی بهره گیری از این فن آوری در جهات مشروع، و جلوگیری از سوء‌استفاده های ممکن توسط برخی زنان، و زنهار از غلبه‌ی احساسات و عواطف و سودجویی‌ها بر اصول و قواعد، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

بنابر آن‌چه گذشت؛ در عین بایستگی توجّه به واقعیّت‌های اجتماعی، اولاً مسأله‌ی مداخلات زیبایی زنان از برخی جهات، رابطه‌ی مستقیمی با اصول و مبانی فقهی و ارزش‌های پذیرفته شده‌ی جامعه‌ی اسلامی دارد؛ و ثانیاً، نیازمند بازنمایی و تطبیقات جدیدی در حوزه‌ی حقوق و تکالیف خانوادگی و اجتماعی است. همین امور ایجاب می‌کند که این پدیده‌ی نوپیدا، در آوردگاه فقه و حقوق بحث و بررسی شود.

از سوی دیگر بحث مداخلات زیبایی زنان، از موضوعات گسترده و چند سویه است. ارتباط این موضوع با مسائل فقهی و حقوقی از یک سو، پیوستگی آن با مسائل پزشکی، جرّاحی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی از سویی، و حسّاسیت موضوع و ارتباط مستقیم آن با ارزش‌های اخلاقی و هنجارهای اجتماعی از سوی دیگر، گرچه پژوهشی فراگیر نسبت به تمام جوانب و زوایای فوق را امری دشوار می‌نمایاند؛ امّا توجّه به اهمیّت بسیاری که موضوع حاضر دارد، ضرورت شروع کار و غلبه بر دشواری‌های چنین تحقیقی را دوچندان ساخت.

به هر روی، نوپیدا بودن این امر، گسترش روزافزون آن و حساسیّت‌هایی که در این زمینه وجود دارد، و نیز فقدان اثری جامع و مستقلّ که به نحو مطلوب و به‌گونه‌ی استدلالی تامّ در مقام پاسخ‌گویی به مسائل مطروحه در این زمینه برآمده باشد؛ ضرورت پژوهشی فراگیر نسبت به تمام جوانب مسأله به همراه فروع فقهی و ادلّه‌ی اجتهادی آن را اجتناب ناپذیر نمود و نگارنده را برآن داشت که این مهمّ را بر عهده گیرد.

3. هدف

پرسش‌های بسیاری درباره‌ی ابعاد فقهی و حقوقی مداخلات زیبایی زنان وجود دارد که در محافل علمی و غیر علمی -از جمله در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی- مطرح می‌شود. این پرسش ها ویژة کشور اسلامی ایران نیست و در جوامع اسلامی دیگر و حتّی فرهنگ‌های غیر اسلامی نیز مطرح است و همین امر، ضرورت بررسی این مسأله و پاسخ شایسته به این پرسش‌ها را بر پایه‌ی دیدگاه فقهی اسلام -به ویژه فقه غنیّ امامیّه- امری اجتناب ناپذیر می‌نماید.

با این وجود، بررسی‌های نگارنده نشان می‌دهد که در زمینه‌ی احکام و مسائل فقهی و حقوقی موضوع تحقیق، گرچه پژوهش‌های عدیده‌ای صورت گرفته، امّا بر پایه‌ی فقه امامیّه کتاب مستقلّ جامع و فراگیری نگاشته نشده است. هم‌چنین در آثار موجود در این خصوص، نسبت به برخی از ابعاد فقهی و حقوقی موضوع مداخلات زیبایی -به ویژه در خصوص دختران و زنان- تغافل شده است. از این رو کاوش فقهی در این زمینه و بررسی اجتهادی و استدلالی همه جانبه‌ی آن، و تلاش برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مطرح شده می‌تواند کوششی سودمند و گامی در جهت تولید دانش در این خصوص بوده و مهر تأییدی بر پویایی و به روز بودن فقه امامیه باشد.

از این رو هدف اساسی تحقیق حاضر این است که با موضوع‌شناسی دقیق، و استنباط بر پایه‌ی قواعد اصولی و تطبیق قواعد فقهی کلّی، احکام فقهی و حقوقی مسأله را در جوانب گونه‌گون آن کشف نماید و از این طریق به پرسش‌های مطروحه در این زمینه -که مشروح مهمّ‌ترین آن‌ها در بند 4 (پرسش های اصلی و فرعی) آمده- پاسخ‌هایی شایسته و درخور دهد.

4. پرسش‌ها

پرسش‌های فقهی و حقوقی پیوسته با مداخلات زیبایی زنان -چونان شالوده‌ساز تحقیق در این زمینه- بر سه قسم به شرح زیر قابل طبقه‌بندی است:

4-1. پرسش اصلی

4-1-1. احکام و آثار فقهی و حقوقی مترتّب بر «مداخلات زیبایی زنان» کدامند؟

4-2. پرسش‌های فرعی

4-2-1. در باب مداخلات زیبایی زنان چونان «موضوع» برای محمول حکم فقهی، چه تعاریف و مفاهیمی مطرح است؟

4-2-2. حکم فقهی (تکلیفی) هر یک از انواع مداخلات زیبایی زنان چیست؟

4-2-3. هر یک از انواع مداخلات زیبایی زنان چه احکام وضعی و آثار فقهی و حقوقی می‌تواند داشته باشد؟

4-3. پرسش‌های فرعی‌تر

4-3-1. جرّاحی زیبایی-ترمیمی چیست و از منظر پزشکی چه جای‌گاهی دارد؟

4-3-2. گونه‌ها و روش‌های جرّاحی‌های زیبایی-ترمیمی که بر روی زنان و دختران انجام می‌شود کدام است؟

4-3-3. هر یک از انواع مداخلات زیبایی چه عوارض جسمی و ظاهری برای زنان می‌تواند به بار آورد؟

4-3-4. انگیزه و هدف زنان و دختران برای مداخلات زیبایی چیست؟

4-3-5. دلائل و مستندات فقهی قائلین به عدم جواز مداخلات زیبایی برای زنان چیست؟

4-3-6. پشتوانه‌های فقهی انگاره‌ی جواز مداخلات زیبایی برای زنان چیست؟

4-3-7. مسئولیت مدنی (ضمان) و کیفری زنان، پزشک و تیم او یا آرایش‌گران فعّال در این حرفه، در اعمال مرتبط با هر یک از شاخه‌های مداخلات زیبایی چیست؟

4-3-8. بر عضو تغییرشکل‌یافته به واسطه‌ی مداخلات زیبایی، چه آثار فقهی و حقوقی مترتّب است؟

5. پیشینه و نقد ادبیّات

در این بخش به کاوش در آثار منتشره‌ی پیش از این پژوهش در خصوص موضوع، و ارتباط آن‌ها با تحقیق حاضر و کاستی‌هایی که در آثار مزبور به نظر رسیده پرداخته می‌شود. درباره‌ی اصل مسأله‌ی جرّاحی زیبایی در قلمرو فقه، بحث‌های فراوانی صورت گرفته و کتب، پایان‌نامه‌ها و مقالاتی نیز در این زمینه نگاشته شده که بر حسب بستر، در دو بخش فقه عامّه و امامیّه قابل طبقه‌بندی است:

5-1. در قلمرو فقه عامّه

در قلمرو فقه اهل سنّت، تحقیقات دامنه‌داری در این زمینه صورت گرفته که مهمّ‌ترین آن‌ها دو کتاب به شرح زیرند:

5-1-1. شنقیطی، محمّد مختار. أحکام الجراحة الطبّیّة و الآثار المترتّبة علیها. جدّه: مکتبة الصحابة: 1994م. شنقیطی در این کتاب 709 صفحه‌ای خود، ضمن چهار باب، به تعاریف و حکم فقهی جرّاحی در حالت کلّی پرداخته و دو نوع جراّحی زیبایی مشروع و حرام را از هم متمایز کرده و در نهایت مباحث مربوط به مسئولیّت کیفری و حقوقی پزشک جرّاح را پیش کشیده است. هم‌چنان که ملاحظه می‌شود، موضوع این کتاب کلّی جرّاحی پزشکی است و جز در پاره‌ای موارد نادر، متعرّض خصوص بحث جرّاحی‌های زیبایی-ترمیمی نشده است.

5-1-2. فوزان، صالح بن محمّد. الجراحة التجمیلیّة؛ عرض طبّی و دراسة فقهیّة مفصّلة. ریاض: دار التدمریّة، دوّم، 2008م. کلّ کتاب مشتمل بر 701 صفحه است و در چهار باب تنظیم شده است. فوزان در باب نخست به تعریف و انواع جرّاحی زیبایی پرداخته است. وی با ناهم‌سان‌انگاری «جرّاحی زیبایی تحسینی» از «جرّاحی زیبایی تقویمی (ترمیمی)»، به ترتیب دو باب دوّم و سوّم کتاب خود را به احکام مربوط به این دو نوع جرّاحی زیبایی اختصاص داده و در باب چهارم از عمل تغییر جنسیّت، و جرّاحی‌های زیبایی روی اعضای جنسی بدن سخن به میان آورده است. با توجّه به این که دیدگاه‌های حائز اهمیّت فوزان در متن پژوهش طرح و بررسی شده، برای اختصار و پرهیز از تطویل مقدّمه، از نقد ادبیّات وی در این بخش خودداری می‌گردد.

5-2. در قلمرو فقه امامیّه

تا جایی که نگارنده کاویده، در گستره‌ی فقه امامیّه، خصوص مداخلات زیبایی در حوزه‌ی ویژه‌ی زنان و دختران، موضوع تحقیق نظام‌مند، جامع و مستقلی که در بر دارنده‌ی تمامی جوانب مسأله باشد، نبوده است. عمده منابعی که در این زمینه وجود دارد، به تفکیک کتاب‌ها، و پایان‌نامه‌ها و مقالات به شرح زیر است:

5-2-1. کتب

5-2-1-1. محسنی، محمّدآصف. الفقه و المسائل الطبیة. دو جلد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، اوّل، 1424 ق. محقّق محسنی; به فراخور و در مواضعی از کتاب، به بحث‌های مرتبط با این موضوع پرداخته است. از جمله مسأله‌ی سی‌ام از جلد نخست کتاب را به بحث اجمالی در خصوص پاره‌ای از احکام فقهی مترتّب بر برخی اعضای بدن اختصاص داده و مجموعاً در هشت صفحه -ص212 تا 220- در ضمن دو بخش مسائل مربوط به موی زنان و سایر اندام‌ها را مطرح نموده و اجمالاً برخی دلائل نظرات خود را نیز به گونه‌ی گذرا پیش کشیده است. این کتاب که شاید نخستین اثر فقه شیعی استدلالی در این زمینه باشد از این حیث تلاشی قابل تقدیر است؛ با این حال افزون بر اجمال و عدم شمول بر نقل دیدگاه‌های مخالف و موافق دیگر و بررسی تفصیلی دلائل آن‌ها، این مباحث تنها در حدّ بخشی ناچیز از یک اثر کلّی به شمار می‌آید؛ هم‌چنان که مسائل مرتبط با زنان را نیز به همین صورت فهرست‌وار پی گرفته است.

5-2-1-2. امیرحسینی، امین ؛ سبحانی، حسین. جرّاحی زیبایی در پرتو فقه و حقوق. تهران: نشر دا، اوّل، 1395ش. نویسندگان این کتاب 172 صفحه‌ای، مباحث خود را در سه فصل هندسه‌بندی نموده‌اند. آنان فصل نخست کتاب را به تعاریف و اقسام جرّاحی زیبایی اختصاص داده و فصل دوّم را مشابه عنوان کتاب به «عملیّات جرّاحی زیبایی از منظر فقه و حقوق» معنون نموده‌اند. آن‌گاه فصل سوّم را با عنوان «مسئولیّت پزشک» از فصل دوّم جدا انگاشته و قسیم آن نهاده‌اند؛ در حالی که تمییز آن به مثابه‌ی فصلی جداگانه، به لحاظ شمول عنوان فصل دوّم نسبت به آن نادرست به نظر می‌رسد.

5-2-1-3. کاظمی ‌دلویی، مرجان. جرّاحی زیبایی از منظر فقه و حقوق. مشهد: سخن‌گستر، اوّل، 1396ش. این کتاب 292 صفحه‌ای نیز هم‌چون اثر پیشین، در سه بخش به سامان رسیده است. نویسنده بخش نخست کتاب یاد شده را - که در اصل پایان‌نامه‌ی سطح3 او در حوزه‌ی علمیّه‌ی خواهران خراسان بوده - به تاریخ‌چه و اقسام جرّاحی زیبایی اختصاص داده و بر اساس اعتباری که از لحاظ فقهی ثمره مشخّصی ندارد، جرّاحی‌های زیبایی مرتبط با صورت را قسیم جرّاحی سایر اندام‌ها نهاده و در ادامه‌ی این بخش، مباحث مرتبط با پیامدهای پزشکی- بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی جرّاحی زیبایی را پیش کشیده است. بخش دوّم کتاب مزبور مباحث فقهی مشتمل بر دیدگاه برخی از فقیهان و حقوق‌دانان در خصوص حکم اوّلی و ثانوی این عمل را مطرح نموده است. و در بخش سوّم مباحث پیوسته با مسؤلیّت پزشک بررسی شده است.

کتاب از لحاظ ادبی و ویرایشی مطلوب نیست. به لحاظ فقهی چونان گزارشی از دیدگاه‌ها و فتاوای ارائه شده در این زمینه همراه با اشاره‌ی گذرا به برخی ادلّه است که نمی‌توان آن را «استدلالی» به معنای واقعی کلمه دانست. افزون بر این، مباحث ویژه‌ی زنان و بسیاری از احکام و آثار وضعی مترتّب بر این عمل را مطرح نکرده است. با توجّه به شباهت صورت‌بندی این کتاب به اثر پیش‌تعرفه (امیرحسینی و سبحانی)، احتمال این که یکی از دو کتاب ناظر به هم بوده زیاد است. گرچه هیچ یک به دیگری اشاره‌ای نکرده و بلکه کاظمی در پیشینه‌ی تحقیق خود، از چاپ کتابی با عنوان مشابه اظهار بی‌اطّلاعی نموده است.

5-2-1-4. معروفی‌آذر، سمیّه ؛ میرنقی‌زاده، میرحیدر. جرّاحی زیبایی و تدلیس در نکاح از منظر فقه و حقوق موضوعه‌ی ایران. تهران: شاپرک سرخ، اوّل، 1398ش. نویسندگان این کتاب 196 صفحه‌ای در گفتار نخست به شناسایی مفهوم، عناصر، و انواع تدلیس در فقه و حقوق موضوعه پرداخته، و در گفتار دوّم خصوص تدلیس در ازدواج را مورد بحث قرار داده‌اند. در گفتار سوّم بحث‌های مرتبط با جرّاحی زیبایی در ایران را مطرح نموده و از تاریخ‌چه و انگیزه‌های این عمل و نیز انواع آن و نظرات فقها اعمّ از مخالف و موافق و قائلین به تفصیل سخنانی گذرا به میان آورده‌اند، و در نهایت تنها کمتر از هشت صفحه را ویژه‌ی موضوع اصلی کتابشان -یعنی تطبیق بحث فقهی تدلیس بر جرّاحی زیبایی- نهاده‌اند. این اثر افزون بر توصیفی صرف بودن، به دلائل و مستندات فقهی اقوال فقها نپرداخته و با چشم‌پوشی از این که عملاً به موضوع کتاب وفادار نبوده، ویژه‌ی بحث‌های مرتبط با تدلیس در حوزه‌ی جرّاحی‌های زیبایی است که یکی از مباحث پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. هم‌چنین کتاب یادشده بحث قابل توجّهی از جرّاحی‌های ویژه‌ی بانوان به میان نکشیده است.

5-2-2. پایان‌نامه‌ها

تا جایی که نگارنده کاویده، از میان پایان‌نامه‌های متعدّدی که در موضوع جرّاحی زیبایی -ترمیمی نگاشته شده، هشت مورد از آن‌ها مرتبط با بُعد فقهی و حقوقی مسأله است. کمابیش همه‌ی این پایان‌نامه‌ها گزارشی توصیفی و کلّی از مباحث مربوطه را ارائه نموده‌اند که البتّه با توجّه به مقطع ارائه‌ی پایان‌نامه‌های مزبور -که همگی مربوط به مقطع کارشناسی ارشد یا سطح 3 حوزوی هستند- طبیعی است. پایان‌نامه‌های مزبور به ترتیب تاریخ دفاع از قرار زیر هستند:

5-2-2-1. امانی، ملیحه (1392). عملیّات پزشکی زیبایی زنان: ابعاد اجتماعی و آراء فقهای امامیّه. کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت مدرّس.

5-2-2-2. صالحی خانقاه، خیرالله. (1393). جرّاحی زیبایی از منظر فقه. سطح3، حوزه‌ی علمیّه‌ی قم.

5-2-2-3. خاکی‌نهاد، علی. (1394). بررسی فقهی و حقوقی جرّاحی زیبایی. کارشناسی ارشد، دانشکده‌ی اصول الدّین.

5-2-2-4. غیاثی سخویدی، رضا (1394). ضمان پزشک ناشی از جرّاحی زیبایی با نگاهی به فقه اهل سنّت. کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی تهران.

5-2-2-5. محمودی، فرزانه. (1394). بررسی مسئولیّت پزشک در جرّاحی‌های زیبایی. کارشناسی ارشد، دانشگاه اورمیه.

5-2-2-6. گوداسیایی، زهرا. (1395). بررسی فقهی مساله‌ی جرّاحی زیبایی. کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی سبزوار.

5-2-2-7. رحمانیان کوشککی، مهسا. (1395). حدود اختیارات زوجه در تصرّف بر جسم خویش در فقه امامیّه و حقوق ایران. کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری;.

5-2-2-8. طباطبایی شیرازی ، سیّد محمّد. (1397). بررسی اعمال زیباسازی بدن از منظر فقه مقارن. کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.

در میان پایان‌نامه‌های مزبور، صرفاً پایان‌نامه‌ی نخست با موضوع «عملیّات پزشکی زیبایی زنان: ابعاد اجتماعی و آراء فقهای امامیّه» ویژه‌ی جرّاحی‌های زیبایی زنان است. این پژوهش 190 صفحه‌ای در پنج فصل به سامان رسیده که نویسنده در فصل نخست و دوّم به کلّیات و پیشینه‌ی تحقیق در دو حیطه‌ی فقهی و جامعه‌شناسی پرداخته و در سه فصل بعدی، روش‌شناسی، یافته‌ها و نتایج تحقیق خود را عرضه داشته است. وی در کنار برخی قواعد فقهی هم‌چون «نفی ضرر»، «نفی حرج» و «اهمّ و مهّم»، اصولی هم‌چون «موزون بودن و ارتباط حکیمانه و منطقی میان اجزاء عالم»، «اصل تفکّر و تعقّل حاکم بر هستی» و «اصل خلافت انسان بر زمین»؛ زیر سرنامه‌ی «اصول حاکم بر زندگی» را از مبانی نظری فقهی و حقوقی بحث به شمار آورده است. بر خلاف قواعد مزبور که به درستی جزو مبانی احصا شده، «مبنای فقهی بودن» اصول مزبور جای تأمّل دارد، و در سوی مقابل، بسیاری از مبانی فقهی هم‌چون اصول برائت و اباحه از منظر نویسنده دور مانده است. به هر روی تحقیق مزبور گرچه نسبت به سایر پژوهش‌های عنوان شده جامع‌تر به نظر می‌رسد، امّا با این حال از حدّ توصیف مبانی و گزاره‌های فقهی و یافته‌های فقیهان دیگر بالاتر نرفته و «اجتهاد پژوهی» محسوب نمی‌گردد.

5-2-3. مقالات

برخی مقالات موجود در این زمینه عبارتند از:

5-2-3-1. طباطبایی، محمّد صادق ؛ شنیور، قادر. (1392). گونه‌شناسی تعهّد و مسئولیّت پزشک در جرّاحی زیبایی و ترمیمی. فصل‌نامه‌ی فقه پزشکی، سال 5، شماره 17. ص: 163-190.

5-2-3-2. کلهرنیا گل‌کار، میثم ؛ سادات اخوی، سیّد محسن ؛ جور ابراهیمی، نجات اله ؛ عبّاسی، محمود. (1391). بررسی فقهی-حقوقی مبانی و محدوده‌ی تجویز جرّاحی‌‌های زیبایی و ترمیمی. فصل‌نامه‌ی حقوق پزشکی، سال 6، شماره 21. ص: 79-119.

5-2-3-3. مصری، مهدی. ملاحظات شرعی، اخلاقی و قانونی اعمال جرّاحی زیبایی. دوّمین همایش بررسی ضوابط شرعی در پزشکی. 09/08/1392. دانشگاه علوم پزشکی ارتش (تهران)، ایران. ص: 192- 218.

این مقالات نیز هم‌چون پایان‌نامه‌های پیش‌گفته، موضوع خود را به‌گونه‌ی توصیفی و مختصر و کلّی بررسی کرده و به بسیاری از فروع آن -هم‌چون مسائل مربوط به زیبایی تناسلی و ...- نپرداخته‌اند و به همین دلیل، «تحقیق جامع» به شمار نمی‌آیند. هم‌چنین همگی آن‌ها -جز مقاله‌ی اخیر- از استدلالات دقیق و تحلیل‌های اجتهادی و فقاهتی تهی هستند؛ که البته مقاله‌ی اخیر نیز بسیار گذرا و به تبع بحث‌های دیگر به برخی دلائل محدود اشاره نموده و متعرّض بسیاری از مستمسکات موجود یا احتمالی در این زمینه نشده است. افزون بر این به جز پایان نامه‌ی «عملیّات پزشکی زیبایی زنان: ابعاد اجتماعی و آراء فقهای امامیّه»، هیچ یک از تحقیقات یاد شده، به گونه‌ی ویژه به حوزه‌ی زنان نپرداخته و پایان نامه‌ی مزبور هم که بدان پرداخته، به گونه‌ی مروری و در حدّ گردآوری مطالب موجود بوده و طبعاً نظریّه‌ی فقهی نوآورانه‌ی مبتنی بر اجتهاد و راهکار عملی برای حلّ معضلات و مسائل موجود در این خصوص ارائه نداده‌ است.

بر خلاف منابع پیشین، نگارنده‌ی کتاب حاضر کوشیده است تا با نگاه تطبیقی و با روش توصیفی- تحلیلی، پس از «موضوع‌شناسی» دقیق، به بررسی متون و منابع پرداخته و تا حدّ ممکن، تمام جوانب مسأله را موشکافی و تحلیل نموده، تمام فروع و آثار مترتّب بر آن و دیدگاه‌های گوناگون فقها و حقوق‌دان‌های امامی و عامی و دلائل هر دیدگاه را آورده و مورد نقد و بررسی اجتهادی قرار داده، سپس با ادلّه‌ی متقن فقهی، اصل جواز مداخلات زیبایی برای زنان و دختران را اثبات کرده و حکم مربوط به هر کدام از فروض مختلف و دیدگاه برگزیده‌ی خویش را تبیین نماید. بر این پایه می‌توان گفت که این کار، در نوع خود از نخستین کوشش‌هایی است که در این سطح صورت گرفته است.

6. نوآوری

از منظر کلّ‌نگرانه؛ پژوهش حاضر با موضوع‌شناسی اجتهادی از دو منظر روان‌شناختی و جامعه‌شناختی و توجّه تامّ به واقعیّت‌های کف جامعه، به تجمیع و بررسی تحلیلی ادّله‌ی هر دو گروه قائلین به حرمت و جواز مداخلات زیبایی زنان پرداخته، و از آغاز تا انتها مطابق منهج اجتهاد جواهری پیش رفته و بدون تقلید از آثار مشابه، حکم هر مسأله را از ادلّه‌ی اصلی آن استخراج و عرضه داشته است که می‌توان آن را نخستین اثر تمام‌استدلالی فقه شیعه در زمینه‌ی موضوع به شمار آورد.

از منظر جزءنگرانه، در این پژوهش برای نخستین بار قاعده‌ی «حاجت چونان ضرورت» به مثابه‌ی یک قاعده‌ی فقهی تمام‌عیار مطرح شده و با ادلّه‌ی نقلی و فقاهتی متقن، اعتبار و حجیّت آن اثبات گردیده و مناقشات مخالفین در خصوص قاعده طرح، و پاسخ درخور یافته است. به جز شهید اوّل; که به گونه‌ی گذرا به متن قاعده اشاره کرده، طرح تفصیلی و اثبات حجیّت «قاعده‌ی حاجت» در فقه امامیّه دارای پیشینه نیست و از دست‌آوردها و نوآوری‌های چشم‌گیر این تحقیق به شمار می‌آید.

قاعده‌ی مزبور افزون بر این که در اثر حاضر، به مثابه‌ی دلیل اباحه‌ی ملازمات محرّم مداخلات زیبایی زنان -هم‌چون لمس و نظر- مورد تمسّک واقع شده؛ توانایی رفع بسیاری از محذورات و تکلّفات مبتلابه دیگر را نیز داراست. از مصادیق مبتلابه و موارد جریان آن می‌توان به رفع حرمت استمنا برای به دست آوردن منی به جهت آزمایش اسپرم، تجویز پوشیدن لباس جنس مخالف برای هنرپیشگان و بازیگران در اجرای نقش، تجویز نگاه کردن متصدّیان صدا و سیما به بخش‌های مستهجن فیلم‌ها به جهت تقطیع آن، تجویز عقود بیمه‌ی غیرضروری امّا مورد حاجت عموم مردم بدون ارتکاب تکلّفات فقها، و موارد بسیار دیگر اشاره کرد.

در باب احصاء عیوب زنان -که موجد حقّ فسخ نکاح برای مرد است-، نگارنده با بازپژوهی موشکافانه و استظهار دقیق از روایات معتبر باب، تحقیق جدیدی ارائه داده که در سرتاسر تاریخ فقه امامیّه دارای پیشینه نیست. مطابق این انگاره، عیوب موجد حقّ فسخ در عین حفظ انحصار آن در عدد هفت، در سه مورد با دیدگاه مشهور متفاوت است. بر پایه‌ی آن بیماری‌هایی مانند ایدز داخل در عنوان «موانع نزدیکی»؛ و بیماری‌هایی هم‌چون «ام اس» و تومورهای بدخیمی که در نهایت به اقعاد می‌انجامد، داخل در عنوان «زمانه» احصاء شده و از این طریق بسیاری از مشکلات و ابهامات امروزین در این خصوص قابل رفع است.

هم‌چنین در خصوص استدلال بر قابلیّت مطالبه‌ی خسارات مازاد بر دیه، نگارنده استظهار تازه‌ای از روایات به دست داده که مسبوق به سابقه نیست و با آن، مشروعیّت خسارات مزبور -بدون نیاز به تکلّفاتی که برخی از فقیهان معاصر بدان دچار شده‌اند- قابل اثبات است.

7. کاربرد نتایج پژوهش

هم‌چنان که اشاره شد، موضوع مداخلات زیبایی، از مسائل همه‌گیر و مورد ابتلائی است که زنان و دختران بسیاری از آن استقبال نموده و خواه ناخواه، خانواده‌های بسیاری درگیر این ماجرا شده‌اند. از این رو نتایج چنین تحقیقی می‌تواند در شناسایی احکام شرعی مسأله و آثار فقهی مربوطه، راهنمای آنان باشد.

هم‌چنین با توجّه به این که به کارگیری تکنیک‌های نوپیدای پزشکی در جهت سودبری انسان‌ها، نیازمند تحدید، تعریف و برسازی قواعد و ضوابط فقهی متناسب با ارزش‌های جامعه است، این نوشتار می‌تواند برای پزشکان دست‌اندرکار، آرایش‌گران، محقّقین و اندیشمندان عرصه‌ی فقه و حقوق، و نیز همه‌ی دوست‌داران دانش سودمند باشد.

8. روش

گردآوری اطّلاعات (داده‌ها) در پژوهش حاضر، به گونه‌ی نظری و به شیوه‌ی اسنادی (کتابخانه‌ای) با مراجعه به منابع اصلی و کاوش در آثار مرتبط صورت پذیرفته است. پس از جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز، به روش استنباطی-تفسیری به تجزیه و تحلیل داده‌ها پرداخته شده و در نقد، از روش اجتهادی بهره گرفته شده است؛ به این صورت که به واسطه‌ی یافته‌های حاصل از «موضوع شناسی» و عرضه‌ی آن بر منابع چهارگانه (کتاب، سنّت، عقل و اجماع) و مقارنه‌ی آراء گوناگون ابراز شده یا احتمالی در خصوص هر مسأله، در نهایت برداشت نگارنده از آموزه‌های شریعت در زمینه‌ی موضوع پژوهش ارائه گردیده است.

9. سامان‌دهی

پژوهش حاضر در سه بخش و یک پی‌گفتار به سامان رسیده است:

بخش نخست با سرواژه‌ی «موضوع‌شناسی»، در آغاز شناسایی مفاهیم محوری و مصادیق موضوع مداخلات زیبایی زنان، و سپس سیر تاریخی و علل و انگیزه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی این اعمال از سوی زنان و دختران را مطرح می‌کند. بخش دوّم با سرنامه‌ی «حکم‌شناسی تکلیفی»، به تبیین و تحلیل احکام فقهی تکلیفی، و بخش سوّم با عنوان «حکم‌شناسی وضعی» به احکام وضعی و آثار حقوقی مرتبط با موضوع پرداخته است. و در پایان چکیده‌ای از یافته‌ها و تببین برخی نتایج به دست آمده، زیر سرنامه‌ی پی‌گفتار نهاده شده است.

10. امتنان و اعتذار

آن‌چه پیش روست، در اصل رساله‌ی نگارنده برای دریافت مدرک علمی سطح چهار از حوزه‌ی علمیّه‌ی قم است که با راهنمایی استاد ارجمندم فقیه اهل بیت عصمت و طهارت؛ حضرت آیتالله حاج شیخ محمّدجواد فاضل لنکرانیa، و مشاوره‌ی استاد بزرگوارم آیتالله آقای دکتر جواد حبیبی‌تبار به سامان رسیده، و با اضافات و تغییراتی به این صورت تقدیم حضور خواننده‌ی گرامی گردیده است.

بی‌تردید این پژوهش با همه‌ی نقاط قوّتی که دارد، خالی از کاستی نیست. آن‌چه از خرده و نارسایی که در آن باشد، از قلّت بهره‌ی علمی نگارنده است؛ و آن‌چه از اتقان و صلابت ادلّه و استواری متن نصیب این کتاب گشته، میوه‌ی راهنمایی‌های بی‌دریغ اساتید بزرگوارم -به ویژه آیتالله حاج شیخ محمّدجواد فاضل لنکرانیa-، می‌باشد. امید است که سروران و اهالی فضل و دانش، با تذکّرات خویش برای رفع کاستی‌ها و نقایص احتمالی، نگارنده را رهین منّت سازند.

در پایان، ضمن آرزوی علوّ درجات برای مؤسّس فقید مرکز فقهی ائمّه‌ی اطهار: مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی1، مراتب قدردانی خویش را از اساتید بزرگوارم حضرات آیات حاج شیخ محسن فقیهی و حاج سیّدحسن عاملی و حاج شیخ جواد حبیبی‌تبار، و نیز از مدیریّت ارجمند و معاونت محترم پژوهش مرکز حجج الاسلام و المسلمین آقایان حاج شیخ محمّد رضا فاضل کاشانی و دکتر محمّدعلی قاسمی، و سایر عزیزانی که در تهیّه و نشر این اثر نگارنده را یاری نموده‌اند، اعلام می‌نمایم. سپاس ویژه و بهترین آرزوهای خود را از صمیم جان به ساحت قدسی استاد و مراد بی‌بدیلم حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمّدجواد فاضل لنکرانی aتقدیم داشته و آرزومند طول عمر باعزّت برای ایشان و توفیق شکرگزاری بر نعمت وجودشان می‌باشم. و بالاخره از فرزند عزیزم آقای سیّد موسی‌الرّضا میرزاده‌ اهری تشکّر و قدردانی نموده و از خداوند منّان می‌خواهم ایشان را از علمای عاملین و بندگان صالح خویش قرار دهد.

قم - مرکز فقهی ائمه اطهار:

سیّد مرتضی میرزاده اهری

01/04/1404