درسنامه مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن

پیش‌گفتار

درس اول: جهاد ابتدایی؛ ماهیت و اهداف/

ماهیت جهاد ابتدایی

مشروعیت استقلالی جهاد ابتدایی

انکار ارجاعی جهاد ابتدایی به جهاد دفاعی

انکار بنیادی جهاد ابتدایی

اهداف جهاد ابتدایی

جهاد ابتدایی در قرآن

جهاد ابتدایی در روایات

پرسش و پژوهش

درس دوم: اهمیت جهاد ابتدایی در اندیشه فقهاء/

اقوال فقیهان امامیه

وجوب کفایی جهاد ابتدایی

رکنیت و ضروری بودن جهاد ابتدایی

اقوال فقیهان اهل سنت

درس سوم: ‌مراحل تشریع جهاد ابتدایی در قرآن/

مراحل تشریع جهاد ابتدایی

مرحله ممنوعیت جهاد ابتدایی

مرحله مشروعیت جهاد ابتدایی

مرحله وجوب قتال با خصوص مشرکان مکه

مرحله مشروعیت قتال با اهل کتاب

مرحله وجوب جهاد با عموم مشرکان در هر مکان و زمان

مرحله مشروعیت قتال با مطلق کافران

متمم مراحل چهارگانه دوران مشروعیت جهاد ابتدایی

مرحله وجوب اقامه جهاد

مرحله ترغیب بر شرکت در جهاد

مرحله وجوب کفایی مهاجرت مومنان برای جهاد و دین شناسی

برآیندهای قرآنی وجوب جهاد

سعادت بشر در گرو اقامه دین

حقوق بشر در گرو اقامه دین

اقامه دین مستلزم دفاع از دین

حیات بشر درگرو دفاع از دین

تحقق استخلاف خلیفه الهی در گرو دفاع از دین

درس چهارم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 190 بقره

فراز (وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ(

فراز (الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ(

قرینه نخست؛ اطلاق فراز (وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ(

قرینه دوم؛ منطوق فراز (وَلَا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ(

فراز (وَلَا تَعْتَدُوا(

درس پنجم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 191 بقره

فراز (وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ(

ضمیر (هُم( در (وَ اقْتُلُوهُمْ(

تحدید قتال در (حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ(

نوع قتال در (حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ(

فراز (وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ(

فراز (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنْ الْقَتْلِ(

معنای (الْقَتْلِ(

معنای کلمه (الْفِتْنَةُ(

فراز (وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّی یُقَاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ(

درس ششم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 193 بقره

فراز (وَقَاتِلُوهُمْ(

فراز (حَتَّی لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ(

فراز (وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ(

فراز (فَإِنْ انتَهَوْا(

فراز (فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ(

درس هفتم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 216 بقره

فراز (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ(

قرینه نخست؛ معنای «کتب»

قرینه دوم؛ معنای «قتال»

فراز (وَهُوَ کُرْه لَکُمْ(

فراز (وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ(

درس هشتم‌: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 39 انفال

فراز (حَتَّی‌ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ‌(

موید روایی نخست؛ روایت زرارة از امام صادق(

موید روایی دوم؛ روایت محمدبن مسلم از امام باقر(

ترخیص موقت حکم فعلی وجوب جهاد ابتدایی

ترخیص اقتضایی حکم اولی وجوب جهاد ابتدایی

ترخیص تعلیلی حکم وجوب جهاد ابتدایی

فراز (وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ للَّهِ(

درس نهم‌: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 55 نور

فراز (یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً(

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 41 حج

فراز (الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ(

فراز (أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ»

درس دهم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 71 نساء

فراز «خُذُوا حِذْرَکُمْ»

معنای کلمه «حِذْرَ»

فراز (فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعًا(

درس یازدهم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 74 نساء

فراز «فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»

فراز (الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ(

دلیل اول؛ وجود شواهد قرآنی

دلیل دوم؛ استلزام لغویت دستور به قتال

فراز (وَمَنْ یُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً(

درس دوازدهم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 75 نساء

فراز ( وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ(

تمایز در بیان حکم الهی، دال بر وجوب جهاد ابتدایی

توبیخ الهی دال بر وجوب جهاد ابتدایی

توبیخ بی‌غیرتی و بی‌تعصبی سست عنصران، دال بر جهاد ابتدایی

فراز (وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ(

فراز (الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ(

درس سیزدهم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 84 نساء

فراز (فقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لَا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ(

شاهد اول: روایت سلیمان بن خالد از امام صادق(

شاهد دوم: روایت مرازم بن حکیم از امام صادق(

نکته: جهاد ابتدایی متوجه شخص یا منصب رسول خدا(

فراز (عَسَی اللَّهُ أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا(

فراز (وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنکِیلاً(

درس چهاردهم: مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن/

مشروعیت جهاد ابتدایی در آیه 5 توبه

فراز (فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ(

فراز (فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ(

(اِقْتُلُوا( دال ݣݣݣݣبر ݣݣݣوجوب ݣݣݣݣیا ݣݣݣݣبر ݣݣݣݣݣݣجواز ݣݣݣݣقتلݥ

عمومیت یا اختصاص فراز (الْمُشْرِکِینَ(

فراز (وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ...(

درس پانزدهم: آیات معارض با مشروعیت جهاد ابتدایی/

تعارض آیات القاء سلم با مشروعیت جهاد ابتدایی

کیفیت استدلال

انکار نسبت اطلاق و تقیید به سبب اختلاف موضوعی

انکار نسبت اطلاق و تقیید با مشروعیت تدریجی قتال

درس شانزدهم: آیات معارض با مشروعیت جهاد ابتدایی/

تعارض آیات نفی اکراه با مشروعیت جهاد ابتدایی

انکار تعارض ظاهری

اِخبار بر نفی اکراه در فرامین قلبی

اِخبار بر نفی اکراه در مضامین خیر

اِخبار بر نفی اکراه در قوانین دینی

پیش‌گفتار

درسنامه‌نویسی، یک فرآیند عالمانه برای سازماندهی دانش و ایجاد پلی میان سنت‌های علمی دیرینه و نیازهای نوین آموزشی است تا درک عمیق مباحث پیچیده را تسهیل کند. این ابزار، نه تنها اطلاعات را ساختارمند می‌سازد، بلکه زمینه‌ساز تفکر انتقادی و استنباط اجتهادی در موضوعات کلیدی، به‌ویژه در حوزه علوم اسلامی و فقه است.

درسنامۀ «جهاد ابتدایی در قرآن کریم»، به‌عنوان یک منبع علمی ارزشمند، نقشی بسزایی در فهم عمیق و دقیق مشروعیت و چارچوب جهاد ابتدایی در منظومه فکری و فقهی اسلام دارد. این مقوله همواره یکی از مباحث بنیادین و در عین حال چالش‌برانگیز بوده که به‌سبب برداشت‌های غیرمستند، دستمایه شبهات متعددی علیه چهره رحمانی اسلام قرار گرفته است. در دنیای امروز، تبیین مستند مبانی جهاد، به‌ویژه از منظر قرآن و سنت، برای هر محقق و پژوهشگری ضروری است.

درسنامۀ حاضر، به طور خاص بر اساس نظریات و دیدگاه‌های عمیق فقهی و تفسیری حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی( نگارش یافته است. ایشان با تکیه بر منابع معتبر و به‌کارگیری روش اجتهادی و استنباطی منسجم، به واکاوی و تبیین مباحث کلیدی و ادله قرآنی، روایی و اجماعی مربوط به جهاد ابتدایی پرداخته‌اند. در این راستا، تلاش شده است تا نظریات حضرت استاد در قالبی منظم، تحلیلی و آموزشی (شامل اهداف، درآمد، متن اصلی و تمرین‌های کاربردی) ارائه شود تا طلاب، دانشجویان و علاقه‌مندان به تأمل و تقویت مهارت‌های فقهی و اجتهادی دعوت شوند.

ضمن گرامی‌داشت یاد و خاطره مرجع عالی‌قدر، حضرت آیت‌الله‌العظمی فاضل لنکرانی(، از تلاش‌ها و حمایت‌های خلف صالح آن مرجع بزرگ، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی(، صمیمانه سپاسگزاری می‌نماید. همچنین، شایسته است از زحمات و حمایت‌های ارزشمند مدیر محترم مرکز فقهی ائمه اطهار( حجت الاسلام و المسلمین فاضل کاشانی‌(حفظه الله) در فرآیند نشر این اثر ارزشمند، تشکر و قدردانی کنیم؛ به‌ علاوه از تدوین کنندۀ گرامی محقق ارجمند سرکار خانم حیاتی به جهت تنظیم عالمانه دروس و مدیر و دبیر گروه فقه قرآن و حدیث قدرشناسی می‌نماییم.

امید است این پژوهش علمی، بتواند در ارتقای سطح آگاهی و شناخت اساتید، طلاب و دانشجویان نسبت به چهره واقعی و مستدل جهاد در قرآن و سنت، گامی مؤثر بردارد و در تقویت بنیه علمی و فکری آنان نقش‌آفرینی کند.

معاون پژوهشی

مجتمع آموزشی پژوهشی ائمّۀ اطهار(

محمّدعلی قاسمی

1/ 7/ 1404

مقدمه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

(الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ(

(سوره توبه، آیه 20)

از جمله مباحث بنیادین در علوم اسلامی، موضوع «جهاد» است که از دیرباز در قرآن کریم، سنّت پیامبر اکرم( و اهل

بیت( و نیز در آثار فقهای امامیه و حتی مذاهب اربعه اهل سنت، به عنوان یکی از محوری

ترین مسائل فقهی و اعتقادی مطرح شده است. در میان فروع مختلف این مسئله، «مشروعیت جهاد ابتدایی» از چالش

برانگیزترین موضوعات به شمار می

رود که گاه سوء برداشت از آن، دستمایه هجمه

های نادرست علیه اسلام شده است. برخی جاهلان یا مغرضان، با تفسیرهای نادرست، اسلام را به نادرستی دین خشونت معرفی می‌کنند؛ حال آنکه در نظام فکری اسلام، نه جنگ مطلق است و نه صلح مطلق؛ بلکه هر یک بسته به شرایط و مصالح، جایگاه خود را دارد. از این رو، فهم دقیق آیات قرآن و تحلیل عمیق سنت معصومان‌( در این زمینه، ضرورتی انکارناپذیر است.

کتاب حاضر که برآمده از سلسله درس

های خارج فقه و تفسیر حضرت آیت‌اللّٰه حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی( در کتاب «جهاد ابتدایی در قرآن کریم» است، می

کوشد با استناد به منابع معتبر، مسئلۀ جهاد ابتدایی را به شیوه

ای علمی و نظام

مند بررسی کند. این اثر، ابتدا به اثبات اجماعی و ضروری بودن مسئله جهاد ابتدایی در فقه اسلامی می

پردازد، سپس با تبیین آیات دال بر مشروعیت جهاد ابتدایی و نقد شبهات پیرامون آن، به تحلیل آیاتی که ممکن است موهم عدم مشروعیت جهاد ابتدایی باشند، ورود پیدا می

کند.

ساختار آموزشی این کتاب به صورت درسنامه و متناسب با دوره

های کارشناسی ارشد و دکتری طراحی شده است تا با رویکردی پژوهش

محور، امکان ارجاع به منابع اصیل فقهی و تفسیری را برای مطالعات عمیق

تر فراهم کند. هر درس با تعیین اهداف آموزشی مشخص آغاز می

شود و درآمدی روشنگر، زمینه بحث و اتصال آن را با درس قبل یا بعد روشن کرده است. متن اصلی، برگرفته از مباحث کتاب «جهاد ابتدایی در قرآن کریم»، با همان بنیاد و بنیان، به صورت روان و با نگاهی جامع و علمی و در عین حال رعایت اختصار تدوین گشته تا متناسب با فرصت معمول فراگیری در قالب یک نیمسال تحصیلی یا شانزده جلسه آموزشی پژوهش محور باشد. همچنین چکیده پایانی هر درس، یادسپاری مطالب اصلی درس را میسر می‌سازد. از ویژگی

های بارز این اثر، تأکید بر مهارت

افزایی و تقویت توان تطبیق علم بر مسائل از طریق طرح پرسش

ها و تمرین

های کاربردی در پایان هر درس است که افزون بر آموزش اثربخش و تعمیق آموخته

ها، مهارت‌ «تطیبق و کاربست علم» را نیز آموزش می‌دهد. در کنار این همه، به اساتید محترم توصیه می

شود در تدریس این کتاب، حداقل نیمی از زمان هر جلسه را به بحث و نقد پژوهش

های فراگیران اختصاص دهند تا ایشان علاوه بر تسلط نظری، توان تحلیل و استنباط فقهی را نیز در خود پرورش دهند.

امید آن که خدای متعال، این تلاش خُرد را به بهترین وجه بپذیرد؛ در این سرا، عافیت و فرجام نیک عطا فرماید و در آن سرا، به بهشت جاویدش درآورد و همنشین اولیایش قرار دهد.

طیبه حیاتی

ربیع الاول 1447

/ بررسی فقهی اقناع مخاطب در رسانه‌های جمعی

/ درسنامه مشروعیت جهاد ابتدایی در قرآن

اسم کتاب فهرست منابع

نقل قول Char

متن بعد از تیتر

تقل قول متن عربی

تقل قول متن عربی Char

آیه در نقل قول

عدد در متن

عربی در متن

صلی در متن

علیه در متن

کتاب باورقی عربی

کتاب در پاورقی فارسی

کتابنامه

کتابنامه بلد

متفرقه (علائم)

متفرقه (عنوان)

متفرقه (عنوان2)

نرمال خط اول

هیدینک دو در کادر2

هیدیک دو در کادر 2 سطر اول

هیدینک یک در کادر

پرانتز گلدار و ستاره بین آیات

عربی در نقل قول

نرمال شماره دار ضمیمه

نرمال شماره دار

نرمال شماره دار Char

هیدینک سه در کادر

مصرع دوم شعر چپ چین

مصرع اول شعر

پرانتز گل دار در پاوررقی

سال وفات در متن

تشدید لالا

تیتر اصلی عنوان

شماره ای

کتابنامه2

هیدینک دو در کادر

واژه نامه

اسم کتاب

تیتر عنوان2

سرشناسه معمولی

سرشناسه وسط چین بلد

سرشناسه وسط چین معمولی

تیتر عنوان3

تیتر بین دو خط در صفحه شناسه

سرشناسه بلد بالای صفحه

کتاب پاورقی

کتاب پاورقی Char

اعداد با فونت آی آر لوتوس

آیه در پاورقی

تیتر نویسنده بعد از دو خط

خط تیره پاورقی

عدد برای فارسی در پاورقی

عدد برای فارسی در متن

عدد برای فارسی در نرمال ضمیمه

عربی در پاورقی

عنوان در متن نقل قول

کتابنامه انکلیسی

کروشه پاورقی

منابع و ماخذ انگلیسی

سؤالات درسی

سؤالات درسی Char

نقل قول عربی

هیدینک 1در کادر تشکر

هیدینک 2 در کادر تشکر

کتابنامه 1

سیاه وسط

سال وفات متن

سال وفات متن Char

علائم پاورقی

علائم پاورقی Char

قرآن پاورقی

قرآن پاورقی Char

فاصله کمتر

پاورقی نزدیک

پاورقی آدمج

پاورقی آدمج Char

تاریخ متن

تاریخ متن Char

استشهاد متن

استشهاد متن Char

خلاصه اینکه

خلاصه اینکه Char

استشهاد قرآن

استشهاد قرآن Char

!متن اهداف، چکیده و پژوهش با شماره

متن جدید

متن جدید Char

استشهاد عربیان

استشهاد عربیان Char

تیتر کریم

تیتر کریم Char

استشهاد عربیک

استشهاد عربیک Char

استشهاد عربی13

استشهاد عربی13 Char

نیریزی قرآن

نیریزی قرآن Char

#متن اهداف، چکیده و پژوهش بدون شماره

لیست متن

لیست پاورقی

تیتر کریم کوچک

تیتر کریم کوچک Char

ترجمه عربیک

ترجمه عربیک Char

تیتر کریم 3

تیتر کریم 3 Char