ظرفیت‌شناسی و توسعه فقه‌ پزشکی

پیشگفتار

در پرتو پیشرفت علم و تغییر سبک زندگی انسان در عصر مدرن، مسائل و موضوعات فقهی بسیاری پیش روی عالمان و فقیهان دین قرار گرفته است و هر روزه به نمونه‌های آن افزوده می‌شود، تا جایی که می‌توان به جرأت گفت مسائل نوپیدا بیشتر از مسائل پیشین هستند. از این رو، در راستای پاسخ‌گویی به مسائل جدید، نیازمند تأسیس و تدوین فقه‌های تخصصی و میان‌رشته‌ای هستیم تا بتوان با موضوع‌شناسی و بررسی عالمانه بر اساس ادله فقهی اصولی، حکم مسائل جدید را استنباط کرد.

پیشرفت دانش پزشکی، کشف عرصه‌های نوین و ابتلای عموم مردم به مسائل بهداشتی و درمانی، فقه پزشکی را به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فقه‌های تخصصی تبدیل کرده است. در واقع، با فراگیری بیماری کرونا به عنوان یک بیماری نوین در زندگی بشر، می‌توان پزشکی را تأثیرگذارترین موضوع بر عرصه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی دانست.

بر این اساس، به منظور پاسخ‌گویی به همه پرسش‌های مطرح در زمینه فقه پزشکی که هر روزه به حجم انبوه آنها افزوده می‌شود، ضرورت دارد که با برنامه‌ریزی دقیق و حساب‌شده به تدوین رشته تخصصی فقه پزشکی به عنوان یکی از گرایش‌های فقه عام پرداخته شود. در این راستا، نخست باید به پرسش‌های مبنایی پاسخ داد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: آیا فقه پزشکی یک گرایش فقهی تخصصی محسوب می‌شود؟ جایگاه فقه پزشکی در منظومه فقه عام چیست؟ برای ایجاد گرایش تخصصی فقه پزشکی چه اقداماتی باید صورت گیرد؟ و محورهای مهم و کلی رشته فقه پزشکی کدامند؟

مقام معظم رهبری نیز در دیدار با عالمان حوزه، نگرانی خود را از سستی و رکودی که بر علوم حوزوی، به‌ویژه فقه حاکم است، ابراز داشته و حوزویان را به تلاش بیشتر در راستای بالنده ساختن فقه و فقاهت به گونه‌ای که به نیازهای مختلف اجتماعی، حکومتی و مسائل نوپیدا پاسخ‌گو باشند، فراخواندند. ایشان در سخن دیگری فرمودند: «حوزه‌ها باید حرکت به سمت تخصصی‌شدن را جدی بگیرند و در فقه و اصول و بخش‌های مختلف فقهی و دیگر علوم اسلامی، تخصص و درجات تخصصی به اجرا گذاشته شود.»

بنابراین، اگرچه پزشکی و مسائل مرتبط با آن دوره‌های مختلفی را پشت سر گذاشته است، اما در زمینه «فقه پزشکی» به رغم آن که برخی مسائل آن در ابواب مختلف فقهی مطرح شده‌اند، طرح آن به عنوان یک رشته یا گرایشی مستقل سابقه چندانی ندارد. از این رو، در راستای بررسی سیر تطور فقه پزشکی، باید سیر پیدایش، شکل‌گیری و مراحل گسترش و توسعه آن را جستجو و تدوین کرد.

بر اساس تجربۀ چندین‌ساله نگارنده در فقه پزشکی، تا کنون اثر مستقلی که به سیر تطور مباحث فقه پزشکی پرداخته باشد، وجود ندارد. تلاش این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع و تحقیقات کتابخانه‌ای و اسنادی، بر آن است که گزارشی کامل و جامعی از فرآیند تطور فقه پزشکی و رصد دانش فقه تخصصی پزشکی و چگونگی مسیر توسعه آن ارائه دهد و به‌ویژه ظرفیت‌های پیش‌رو، حرکت دانش فقه پزشکی در بستر زمان و راه‌های توسعه آن را در دو عرصه آموزش و پژوهش نمایان سازد، تا راه را برای گسترش و تکامل این رشته تخصصی فراهم نماید.

در پایان، شایسته است که ضمن درود و سلام به روح پرفتوح مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌اللّٰه العظمی فاضل لنکرانی(، از حمایت‌های رئیس محترم مجتمع فقهی ائمه اطهار(، حضرت آیت‌اللّٰه حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی( تشکر ویژه نمایم و از تلاش‌های سایر مسئولان مرتبط، به‌ویژه حجت‌الاسلام و المسلمین حاج‌شیخ محمدرضا فاضل کاشانی و دوستان معاونت پژوهش، کمال قدرشناسی و سپاس را ابراز کنم.

محمد علی قاسمی

مدیر گروه تخصصی آموزشی و پژوهشی فقه پزشکی و

معاون پژوهشی مجتمع آموزشی و پژوهشی ائمه طهار(

1/ 2/ 1404

مقدمه

فقه و احکام فقهی، همواره نقشی اساسی در تعیین تکلیف انسان‌ها ایفا کرده و پیوندی عمیق با زندگی بشرِ خداجو دارد. فقیهان نیز همواره کوشیده‌اند تا با استدلالی قوی و مستند، به مسائل و پرسش‌های جدید و نوظهور پاسخ دهند و در مسیر هدایت انسان‌ها گام بردارند.

دانش پزشکی به دلیل ارتباط مستقیم با جان و سلامت انسان، از آغاز تاریخ بشریت همواره همراه انسان بوده است. این علم، به موازات پیشرفت‌های بشر، تحولی شگرف و سریع را پشت سر گذاشته و در این مسیر، مسائل نوینی پدید آورده که بررسی و پاسخگویی به آنها، ضرورت توسعه فقه پزشکی را بیش از پیش ایجاب می‌کند.

فقه پزشکی در ساحت‌های مختلف زندگی انسان نفوذ کرده است و هر جامعه متشرع باید به دنبال احکام اجتماعی و فردی آحاد خود باشد. این گرایش یا رشته فقهی باید در حوزه‌های درمان و معاینه، سلامت روحی و جسمی، تکنولوژی‌های نوین پزشکی، بهداشت و پیشگیری، دیدگاه‌های خود را ارائه دهد. به‌ویژه پس از تحقق انقلاب اسلامی ایران، نگرشی جدید و نو به پیوند میان فقه و پزشکی گشوده شد و این فرصت را فراهم ساخت که مسیر توسعه فقه پزشکی بیش از پیش هموار گردد.

بر اساس ضوابط و قواعد اصولی فقهی، مسائل نوین باید مورد کاوش و تحلیل فقیهان معاصر و دانشمندان حوزوی و دانشگاهی آگاه به فقه قرار گیرد و مسائل جدید این حوزه، به‌طور دقیق و مستند تبیین و تحلیل شود. اسلام نه تنها به طبابت و سلامت جسم و جان اهمیت می‌دهد، بلکه به فراگیری آن تأکید می‌کند و مسلمانان را به یادگیری علم در دو بخش ابدان و ادیان ترغیب می‌نماید. در عین حال، فقه و تفقه را به عنوان مهم‌ترین عامل رشد و کمال انسانی معرفی می‌کند.

«فقه پزشکی» به عنوان یکی از فقه‌های مضاف و گرایش‌های نوپیدا، در راستای توسعه خود می‌تواند به دو شیوه عمل کند:

شیوه نخست، تحلیل متون و منابع فقهی و مسئله‌یابی در خصوص موضوعات مرتبط با مسائل و احکام پزشکی است. به‌طور خاص، مسائلی همچون درمان، بهداشت، تشریح و کالبدشکافی، تغییر و تعیین جنسیت، معاینات پزشکی، پرستاری و شرایط معاینه‌کننده، معاینات غیر ضروری مانند معاینات استخدامی و غربالگری، بررسی حکم رضایت بیمار در معاینات، خطا در معاینه، معاینات در شرایط اضطراری و موارد مشابه، نیازمند بررسی فقهی دقیق هستند. علاوه بر این، موضوعاتی در ابواب مختلف فقهی باید مورد توجه قرار گیرند؛ مانند شناخت روش‌های درمانی، صلاحیت پزشک، مسائل مربوط به داروها، مواد خوراکی و آشامیدنی تقلبی یا زیان‌آور، حکم تکلیفی درمان خود و دیگران، درمان با خوراکی‌ها و آشامیدنی‌های حرام، و درمان با امور خارق‌العاده. همچنین، مسائل فقهی مرتبط با مرگ مغزی و قطع ادامه حیات بیماران، پیوند اعضا، شبیه‌سازی، تحقیقات ژنتیک، باروری‌های نوین، استفاده از داروهای نوین، اثبات جرایم با تحقیقات پزشکی، تغییر جنسیت و تغییر شکل اعضا، روش‌های نوین عقیم‌سازی و مسائل مربوط به بانک‌های پزشکی، از جمله موضوعات چالش‌برانگیز فقه پزشکی به شمار می‌روند.

این مسائل همچنین شامل سلامت روانی و معنوی در مقاطع مختلف سنی (از قبل از تولد تا پایان حیات) می‌شود و چالش‌های فقهی مربوط به مراقبت‌های معنوی و پیشگیری از بیماری‌ها را دربر می‌گیرد. سرفصل‌های مهم در این زمینه عبارتند از: بهداشت فردی، بهداشت عمومی، سلامت جسمی، سلامت روانی و روحی، پیشگیری از بیماری‌ها و سطوح مختلف آن. تمامی این مباحث می‌توانند زمینه‌ساز توسعه فقه پزشکی در ابواب مختلف شوند.

اما ایراد این روش که در بسیاری از فقه‌های مضاف مرسوم است، آن است که اغلب همان موضوعات گذشته را در قالب جدیدی تحت عنوان «فقه مضاف» می‌آورند، بی‌آنکه ظرفیت و تحولی نو به دانش فقهی افزوده شود.

شیوه دوم این است که به فقه پزشکی به‌عنوان یک علم مستقل و جدید نگاه کنیم و موضوعات نوپیدا و مبتنی بر پیشرفت‌های علمی و پزشکی را که تاکنون سابقه نداشته، شناسایی کرده و احکام آن‌ها را از منابع اصیل فقهی با روشی قاعده‌مند استنباط کنیم. این رویکرد، نیازمند یک الگوی دقیق برای شناسایی موضوعات جدید و فراهم‌آوری زیرساخت‌های علمی و پژوهشی است تا بتوان بر مبنای اصول فقه مضاف و روش‌شناسی استنباط احکام فقه در فقه‌های معاصر، گام‌های جدی برای پایه‌ریزی دانش فقه پزشکی برداشته شود.

با توجه به تجربه پانزده ساله نویسنده در عرصه فقه پزشکی، تاکنون هیچ اثر جامع و کاملی در خصوص سیر تطور فقه پزشکی در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها منتشر نشده است. تنها برخی مقاله‌ها و نگاره‌های جزئی وجود دارند که به بررسی گزاره‌های ابتدایی این علم پرداخته‌اند، بر این اساس، این تحقیق نخستین پژوهشی است که به بررسی ظرفیت‌ها و توسعه فقه پزشکی اختصاص دارد.

/ بررسی فقهی اقناع مخاطب در رسانه‌های جمعی

(( واکاوی فقهی تشبّه به کفّار

فهرست مطالب (

/ ظرفیت‌شناسی و توسعه فقه‌ پزشکی

STYLEREF "Heading 1,تیتر اصلی,تیتر1,عناوین اصلی" \* MERGEFORMAT

%Heading 1,تیتر اصلی,تیتر1,عناوین اصلی

Heading 2,تیتر2,تیتر 2

Heading 3,تیتر3,تیتر 3

Heading 4,تیتر4,تیتر 4

Heading 5,تیتر5,تیتر 5

Heading 6,تیتر6,تیÊÑ6

Heading 7,تیتر7,تیÊÑ7

Heading 8,تیتر8,تیÊÑ8

Heading 9,تیتر9,تیÊÑ9

)Ƞ+List Paragraph,heding3,my style,متنهای عربی

ÇæÑÞی Char, Char, , , ,پاورقی اصلی Char

اسم کتاب فهرست منابع

نقل قول Char

متن بعد از تیتر

تقل قول متن عربی

تقل قول متن عربی Char

قرآن پاورقی

آیه در نقل قول

عدد در متن

عربی در متن

صلی در متن

علیه در متن

کتاب باورقی عربی

کتاب در پاورقی فارسی

کتابنامه

کتابنامه بلد

متفرقه (علائم)

متفرقه (عنوان)

متفرقه (عنوان2)

نرمال خط اول

هیدینک دو در کادر2

هیدیک دو در کادر 2 سطر اول

هیدینک یک در کادر

پرانتز گلدار و ستاره بین آیات

عربی در نقل قول

نرمال شماره دار ضمیمه

نرمال شماره دار

نرمال شماره دار Char

هیدینک سه در کادر

مصرع دوم شعر چپ چین

مصرع اول شعر

پرانتز گل دار در پاوررقی

سال وفات در متن

تشدید لالا

تیتر اصلی عنوان

شماره ای

کتابنامه2

هیدینک دو در کادر

واژه نامه

اسم کتاب

تیتر عنوان2

سرشناسه معمولی

سرشناسه وسط چین بلد

سرشناسه وسط چین معمولی

تیتر عنوان3

تیتر بین دو خط در صفحه شناسه

سرشناسه بلد بالای صفحه

کتاب پاورقی

کتاب پاورقی Char

اعداد با فونت آی آر لوتوس

آیه در پاورقی

تیتر نویسنده بعد از دو خط

خط تیره پاورقی

عدد برای فارسی در پاورقی

عدد برای فارسی در متن

عدد برای فارسی در نرمال ضمیمه

عربی در پاورقی

عنوان در متن نقل قول

کتابنامه انکلیسی

کروشه پاورقی

منابع و ماخذ انگلیسی

سؤالات درسی

سؤالات درسی Char

نقل قول عربی

هیدینک 1در کادر تشکر

هیدینک 2 در کادر تشکر

کتابنامه 1

سیاه وسط

سال وفات متن

سال وفات متن Char

علائم پاورقی

علائم پاورقی Char

قرآن پاورقی Char

فاصله کمتر

پاورقی نزدیک

پاورقی آدمج

پاورقی آدمج Char

تاریخ متن

تاریخ متن Char

علائم قرآن

سیاه عربی

سیاه فارسی

نقل عربی

نقل فارسی

نقل عربی Char

عربی داخل Char

عربی داخل

کلمات آیات

بلد عربی

تورفتگی Char

نقل‌قول Char

نام نویسنده

سیاه متن

ایتالیک متن

متن جدول

تیتر فرعی‌تر

تیتر فرعی

عربی متن

عربی متن Char

پاورقی لاتی

پاورقی لاتی Char

بلد کتابنامه

بلد کتابنامه Char

بلدوایتالیک پاورقی

بلدوایتالیک پاورقی Char

بلد متن

بلد نقل قول

بلد آیه Char

عنوان فرعی

عنوان فرعی Char

وسط‌چین بلد

عنوان مقاله

عنوان فصل‌ها

عنوان فصل‌ها Char

پاورقی لاتین

بلد منابع Char

بلد منابع

بلد پاورقی Char

بلد پاورقی

عنوان فصل

سبک1 نویسه

تیتر 2 Char,تیتر2

وسط‌چین Char

آیات و روایات

آیات و روایات Char

کتابنامه فارسی

کتابنامه فارسی Char

بلد کتابنامه فارسی

بلد کتابنامه فارسی Char

ایتالیک آدرس عربی

ایتالیک آدرس عربی Char

ایتالیک متن عربی

ایتالیک متن عربی Char

ریز متن عربی

ایتالیک آدرس

ایتالیک آدرس Char

حدیث فارسی

متن بعد از تیتر Char