حجاب در قرآن کریم؛ مباحث قرآنی و فقهی آیات مربوط به حجاب زنان و پاسخ برخی از شبهات

بر اساس متون مسلّم دینی، به ویژه قرآن کریم، تمامی فرقه‌های مسلمانان بر لزوم حجاب و پوشش زن تصریح دارند.

در کنار آیات متعدّد قرآن کریم و روایات فراوان اهل بیت(، ضرورت دین، اجماع و اتفاق مسلمانان و نیز مسلّم بودن امر حجاب نزد همه فقیهان و اندیشمندان مسلمان ، دلالت روشن بر این تکلیف دارند.

از میان همه مدارک و ادلّه، بهترین و قوی‌ترین مستند آیات شریف قرآن کریم است. به همین دلیل، لازم است آیات پیرامون حجاب در قرآن کریم به صورت دقیق، استدلالی و به شیوه اجتهادی مورد بحث و توجه قرار گیرد.

در صورت استنباط و استخراج حکمِ وجوب حجاب به صورت روشن و واضح از آیات کتاب الهی، دیگر مجالی برای تردید و تشکیک وجود نخواهد داشت و در مقابل این منبع محکم و غیرقابل خدشه، نباید سراغ امور تاریخی متشابه رفت و کیفیت حجاب در عصر رسول اکرم(، یا صحابه و تابعین و یا امامان معصوم( نباید ملاک محقّق قرار گیرد.

هیچ‌گاه نمی‌توان در مقابل قرآن، یک‌سری قضایای تاریخی که خود محل بحث و تشاجر آراء است را مطرح کرد و این قضایا نمی‌تواند سبب تشکیک در حکم مسلّم قرآنی شود. چنان که اگر از آیات خمس در قرآن کریم، وجوب آن در ارباح مکاسب به دست آید و واژة (غَنِمتُم( در آیه شریف بر مطلق فائده و غنیمت حمل شود و این حمل با شواهد قرآنی، لغوی و... اثبات گردد، جستجو دربارة این‌که آیا در زمان رسول اکرم( از فواید تجارت خمس دریافت می‌شد یا خیر؟ معنا ندارد. زیرا، روشن است قرآن کریم به عنوان کتاب و معجزه ختمیه و دستورالعمل بشر تا روز قیامت است و امکان دارد حکمی در آن بیان شده باشد که موانعی برای اجرای آن در زمان پیامبر اسلام( وجود داشته است.

متأسفانه در این زمانه، شاهد برخی کتاب‌ها هستیم که در مقابل آیات روشن قرآن کریم، آسمان و ریسمان را به هم بافته‌اند تا حکم روشن قرآن را توجیه کرده و تغییر دهند.

مسئله حجاب نیز از این قضیه مستثنا نیست و در تفسیر آیات شریف قرآن کریم نسبت به این مسئله نمی‌توان سراغ تاریخ و یا احکامی رفت که در اصل هیچ ارتباطی به مسئله حجاب ندارند و تنها در برخی جهات اندک ارتباطی دارند.

در هر صورت در این کتاب تلاش شده است تا آیات مربوط به حجاب به صورت کامل مورد دقّت و بحث قرار گیرد و با استناد به ضوابط استدلالی، اجتهادی و تفسیری، مراد و مقصود واقعی خداوند استخراج گردد. امید آن است که مورد توجّه اهل نظر و تحقیق قرار گیرد، إن شاء الله.

دورنمایی کلّی از آیات حجاب

آیات شریفهای که به نوعی مسئله پوشش و حجاب بانوان را بیان کرده‌اند، ضمن سوره‌های احزاب و نور نازل شدهاند. بر اساس ترتیب جمع‌آوری و قرارگرفتن سورهها در مصحف شریف، سوره نور پیش از سوره احزاب جای دارد؛ امّا از نظر ترتیب نزول، سورة احزاب قبل از سورة نور نازل شده است.

توجّه به ترتیب نزول، در بررسی آیات هر یک از این دو سوره بسیار حائز اهمیّت است و از این منظر، به نکات ارزندهای برخواهیم خورد که ضمن مباحث آینده به برخی از آن‌ها اشاره خواهد شد.

لازم به ذکر است هر دو سوره، مدنی هستند؛ نتیجه آن‌که تمامی آیات مربوط به حجاب، پس از هجرت رسول اکرم( و در مدینه نازل شدهاند.

در این بحث، نخست آیههای مرتبط با حجاب در هر یک از این دو سوره را به اجمال بررسی کرده و سپس آن‌ها را بر اساس ترتیب نزول، از نظر فقهی به بحث خواهیم گذاشت.

الف) آیات حجاب در سورة احزاب

آیات 53، 54، 55 و 59 سورة احزاب دربارة حجاب است که ابتدا آن‌ها را به طور خلاصه بررسی می‌کنیم.

آیات 53 و 54:

{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاَّ أَنْ یُؤذَنَ لَکُمْ إِلَی طَعَامٍ غَیْرَ نَاظِرِینَ إِنَاهُ وَلَکِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَاطَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلاَ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذَلِکُمْ کَانَ یُؤذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِ مِنْکُمْ و اللهُ لاَ یَسْتَحْیِ مِنْ الْحَقِّ وَإِذَاسَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَقُلُوبِهِنَّ}.

این آیه شریف در سال پنجم هجرت، پس از ازدواج پیامبر اکرم( با زینب بنت جحش و در ولیمه‌ای که به همان مناسبت ترتیب داده شده بود، نازل شد.

از ظاهر آیه چنین برداشت می‌شود که خداوند متعال، خطاب به مؤمنان میفرماید: اگر پیامبر اکرم( شما را به منزل خود فراخواند و به چیزی نیاز پیدا کردید، نخست از خود پیامبر( درخواست کنید و اگر ضرورتی پیش آمد و چاره‌ای جز درخواست از همسران پیامبر( نداشتید، از پس پرده، درخواست خود را به آنان بیان کنید و هنگام دریافت چیزی باید پرده و یا حجابی میان شما و آنان باشد.

در ادامه خداوند می‌فرماید:

چنین ارتباطی، برای دل‌های شما مؤمنان و دل‌های زنان پیامبر «اَطهر» است، یعنی موجب طهارت و پاکی هر چه بیشتر دلهای شما و آنان می‌گردد.

آیة 55:

{لاَ جُنَاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبَائِهِنَّ وَلاَ أَبْنَائِهِنَّ وَلاَ إِخْوَانِهِنَّ وَلاَ أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلاَ أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلاَ نِسَائِهِنَّ وَلاَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَ وَاتَّقِینَ اللهَ إِنَّ اللهَ کَانَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً}.

خداوند متعال، پس از آن که در دو آیة پیشین، مؤمنان را از برخورد رو در رو با زنان پیامبر بر حذر داشت، در این آیة شریف، هفت گروه را استثنا می‌کند و زنان پیامبر‌( را در رویارویی با آنان آزاد گذاشته و لازم نمیداند از «وراء حجاب» و پشت پرده با اینان ارتباط داشته باشند؛ این هفت گروه عبارتند از: پدران، پسران، برادران، پسران برادرها، پسران خواهرها، زنها که در مباحث آینده مراد از آن را بیان میکنیم و کسانی که ملک یمین هستند.

در بررسی تفصیلی آیه، دو نکته را باید مورد بحث و بررسی بیشتر قرار دهیم:

اوّل: آیا آیة شریف به زنان پیامبر اختصاص دارد؟ یا آن که به همة زنان مسلمان مربوط می‌شود و مردان باید از پشت پرده و حجاب درخواست خود را از زنان نامحرم داشته باشند؟

دوم: بحث لغوی آیه، به ویژه بررسی کلمة «وراء» است.

این نکات را در مباحث آینده به دقت بررسی خواهیم کرد.

آیة 59:

{یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذَلِکَ أَدْنَی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاَ یُؤذَیْنَ وَکَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً}.

خداوند در این آیة شریف به پیامبر اکرم( دستور میدهد که به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو: هنگامی که میخواهید در میان مردان حضور یابید، باید بر خود «جِلباب» بیاویزید.

نکتة مهم در این آیه معنای «جلباب» است که برخی آن را روسری، برخی مقنعه و برخی دیگر چادر می‌دانند که در مباحث آینده به آن می‌پردازیم.

ب) آیات حجاب در سورة نور

در این سوره، دو آیه پیرامون پوشش و حجاب زنان آمده است: آیات 30 و 31.

آیة 30:

{قُلْ لِلْمُؤمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ}.

آیة 31:

{وَقُلْ لِلْمُؤمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُوْلِی الاْءِرْبَةِ مِنْ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَی اللهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ}.

در این دو آیه نکات بسیاری وجود دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد؛ از جمله: معنای «غضّ بصر»، «حفظ فرج»، «خُمر» و چرایی تکرار کلمة «زینت» در آیه که در بررسی تفصیلی آیات بدان‌ها خواهیم پرداخت.