فقه غربالگری جنین

مقدّمه

یکی از مسائل مهم توسعه در هر جامعه‌ای، دست‌یابی به سلامت افراد آن جامعه می‌باشد. از این‌روست که با تولد فرزند معلول، سلامت جسمی و روحی همه اعضاء خانواده تحت تأثیر قرار می‌گیرد و این موضوع باعث به‌وجود آمدن مشکلات اجتماعی نیز می‌گردد و مانع بزرگی در حرکت به سوی توسعه‌یافتگی می‌باشد؛ در بین ناهنجاری‌های جنین، به‌لحاظ فراوانی، سندروم داون یا تریزومی 21 از شیوع بیشتری برخوردار است.

با غربالگری می‌توان از تولد نوزادان مبتلا به اختلالات کروموزومی و ناهنجاری‌های جنین، جلوگیری کرد. این اختلالات با به‌کارگیری روش‌های سیتوژنتیکی و با استفاده از نمونه‌هایی، مثل مایع آمنیوتیک، پرزهای کوریونی یا خون جنینی و با دقت بسیار بالا، قابل تشخیص است. بررسی میزان محصولات جفتی جنینی در جریان خون مادر، 50 تا 70 درصد از جنین‌های مبتلا به تریزومی را مشخص می‌کند؛ با ترکیب سنّ مادر و ضخامت چین‌های پشت گردن، 75 درصد از جنین‌های مبتلا را تشخیص می‌دهد و در 60 تا 70 درصد موارد، فقدان استخوان بینی مشاهده می‌شود و در صورت استفاده از روش پرزهای کوریونی cvs، دقت این آزمایش برای تشخیص ناهنجاری‌های کروموزومی، 98درصد و میزان دقت آمنیوسنتز، 99درصد است. علت اصلی استفاده از روش پرزهای کوریونی و آمنیوسنتز، دقت بسیار بالای این آزمایش‌ها می‌باشد.

انجام تست‌های غربال‌گری برای مادران، قبل از هفته بیستم بارداری که امکان سقط جنین معلول را فراهم می‌سازد بسیار ضروری است؛ زیرا به میزان قابل توجهی در کاهش تولد‌های مبتلا به سندروم داون و سایر نقایص لوله عصبی مؤثر بوده است؛ به‌نحوی که به ندرت پیش می‌آید در میان افراد تحت غربالگری، نوزاد مبتلا به دنیا بیاید. با توجه به اینکه با افزایش سن مادر، احتمال تولد فرزند با ناهنجاری کروموزومی افزایش می‌یابد به‌خصوص در جامعه فعلی که متأسفانه سن ازدواج و سن بارداری افزایش یافته و هم‌چنین در ازدواج‌های فامیلی اهمیت تست‌های غربالگری را نمایان‌تر می‌کند. امروزه غربالگری توسط پزشکان به همه مادران باردار پیشنهاد می‌شود و در صورت مثبت‌بودن نتایج بررسی‌های پزشکی و تشخیص قطعی آن مبنی بر وجود ناهنجاری در جنین، به‌خصوص سندروم داون، پیشنهاد سقط، توسط پزشک به مادران باردار داده می‌شود.

با توجه به اهمیت یاد شده، پاسخ به این پرسش که: «آیا از نظر شرع و قوانین الهی سقط همه جنین‌هایی که دارای سندروم داون یا نقایص لوله عصبی و سایر ناهنجاری‌ها هستند، جایز است؟» اهمیت بسیاری خواهد داشت؛ زیرا عموم پدران و مادران در سقط و عدم سقط، خویش را تابع احکام شریعت می‌دانند و در پی حکم آن هستند؛ بر این اساس، بررسی حکم مسأله جدید غربالگری، اهمیت ویژه‌ای می‌یابد.

در زمانی نه چندان دور، طرح حذف اجباری غربالگری در مجلس یازدهم شورای اسلامی، باعث طرح این موضوع در میان دانشوران بهداشت و امور پزشکی و فقه و حقوق، بلکه جامعه‌شناسان شده است؛ اگر چه هنوز به طور کامل، موافقت یا عدم موافقت با آن اعلام نشده است و رایزنی‌های نمایندگان پیرامونش ادامه دارد؛ اما طرح این مسأله موافقت‌ها و مخالفت‌های بسیاری را به‌دنبال داشته است. به‌نظر می‌رسد از آنجایی که نظام مقدّس ایران بر اساس اسلام و فقه شیعه شکل گرفته و اداره و نظر دادن در مسائل مختلف بدون لحاظ دیدگاه شریعت، امکان‌پذیر نیست، لازم است کارگزاران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی قبل از هر چیزی، نظر و دیدگاه شریعت را در این زمینه جویا شوند. در نتیجه بر عهده دانشوران عرصه فقه به‌صورت عام و فقه پزشکی به‌صورت خاص لازم است که با طرح مسائل مختلف این موضوع، حکم فقهی آن را به‌صورت شایسته تحقیق و تبیین نمایند.

اگرچه مسأله غربالگری دارای جنبه‌های مختلف و زوایای متفاوتی است؛ ولی با توجه به نکته پیش‌گفته در این پژوهش، برآنیم تا با روش کتابخانه‌ای، نخست به موضوع‌شناسی این مسأله بپردازیم و سپس با روش اجتهادی و بر اساس موازین استنباط، احکام تکلیفی و وضعی این مسأله مهم را تحقیق نماییم؛ تا افزون بر کشف حکم فقهی شریعت اسلام، برآیند این نوشتار، ارائه اطلاعاتی سریع و قابل اطمینان درباره مباحث غربالگری و اختلاف‌نظرهای قانون‌گذاری در رابطه با آن باشد تا امکان اظهار نظر قابل اطمینان در این عرصه فراهم آید.

پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل و توصیفی انجام می‌شود. این روش به ما امکان می‌دهد که پس از موضوع‌شناسی دقیق و جامع در خصوص فرآیند غربالگری جنین، به بررسی و تحلیل احکام فقهی مرتبط با این موضوع بپردازیم. در این فرایند، ابتدا به تبیین مفاهیم کلیدی و تاریخچه بحث در زمینه غربالگری خواهیم پرداخت. سپس با استفاده از متدولوژی اجتهادی، احکام تکلیفی و وضعی غربالگری جنین را بر اساس موازین استنباطی شریعت اسلام مورد تحقیق قرار خواهیم داد.

این پژوهش به صورت سازمان‌یافته و منسجم در قالب شش فصل و یک خاتمه تدوین می‌شود که هر فصل به جنبه‌ای خاص از موضوع غربالگری اختصاص دارد. در نهایت، نتایج و یافته‌های پژوهش ما را قادر خواهد ساخت تا به ارائه اطلاعاتی مستند و دقیق در زمینه احکام فقهی تخصصی مرتبط با غربالگری جنین و سقط‌های ناشی از آن بپردازیم. این امر به ویژه برای فهم بهتر مسائل قانونی و شرعی مرتبط با سلامت و آینده جامعه، حائز اهمیت است.

این اثر به عنوان اولین تحقیق جامع در زمینه غربالگری جنین، گامی پیشرفته در تعامل فقه اسلامی با پیشرفت‌های نوین پزشکی و علمی به شمار می‌آید. در این پژوهش، علاوه بر بررسی مبانی فقهی و شرعی مرتبط با غربالگری، به مطالعه تفصیلی و عمیق بر مبنای آیات قرآن و روایات پرداخته و در عین حال به چالش‌های عملی و تصمیم‌گیری‌های والدین در مواجهه با ناهنجاری‌های جنینی می‌پردازد.

علاوه بر این، پژوهش حاضر به طور خاص به تبیین قاعده «لاحرج» و شمول آن نسبت به حرج استقبالی می‌پردازد، که در ادبیات فقهی کم‌تر مورد توجه قرار گرفته است. این تحقیق با پیشنهاداتی برای سیاست‌گذاران و پزشکان، تلاش دارد تا با یک رویکرد علمی و فقهی به تبیین احکام و وظایف شرعی در زمینه غربالگری و سقط جنین بپردازد و بدین ترتیب، نقشی مؤثر در روشن‌سازی انتظارات اجتماعی و قانونی را ایفا کند. نوآوری این اثر به ایجاد پلی میان دانش فقه و نیازهای عملی جامعه معاصر و به‌ویژه در زمینه پزشکی و سلامت، اشاره دارد و می‌تواند به‌عنوان مرجع مهمی برای پژوهش‌های آینده مورد استفاده قرار گیرد.

پژوهش حاضر در یک مقدمه، پنج فصل و یک خاتمه تدوین می‌شود. در فصل نخست در دو گفتار به تبیین مفهوم‌شناسی مفاهیم اصلی و مرتبط با موضوع، کلیاتی همانند تاریخچه بحث و تبارشناسی در دو سطح موضوع و تحقیق می‌پردازیم. فصل دوم به مباحث موضوع‌شناسی اختصاص دارد، که در سه گفتار ارائه می‌شود؛ گفتار نخست به شرح و بسط مرحله نخست غربالگری و گفتار دوم به تبیین غربالگری در مرحله دوم و گفتار سوم به اعتبارسنجی آزمایش‌های غربالگری می‌پردازد.

عنوان فصل سوم؛ حکم تکلیفی غربالگری خواهد بود که در سه گفتار، به بررسی موارد وجوب غربالگری، موارد مباح و موارد حرام آن اختصاص دارد. در فصل چهارم، حکم فقهی سقط جنین‌های ناقص‌الخلقة با تشخیص‌های غربالگری تحقیق می‌شود، که در گفتار نخست، حکم اولیه سقط جنین تدوین می‌شود؛ در گفتار دوم حکم ثانوی سقط جنین بیان می‌گردد و فصل پنجم به واکاوی شمول ادله لاحرج نسبت به حرج استقبالی و جواز یا عدم جواز سقط با توجه به حرج استقبالی، اختصاص می‌یابد. در فصل ششم، فروعات جدید در موضوع غربالگری بازشناسی و معرفی می‌شود و در خاتمه، مباحث صورت گرفته جمع‌بندی شده و برخی پیشنهادها جهت ارتقاء پژوهش‌های آینده ارائه می