پدافند غیرعامل از منظر دین

 معرفی کتاب «پدافند غیرعامل از منظر دین»

کتاب «پدافند غیرعامل از منظر دین» اثر آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی، به بررسی مفهوم پدافند غیرعامل، مبانی دینی آن و نقش این رویکرد در پیشگیری از تهدیدها و آسیب‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و اعتقادی اختصاص دارد. این کتاب مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهای مؤلف درباره جایگاه پدافند غیرعامل در نظام اسلامی است که از سوی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) منتشر شده است.

مسئله اصلی کتاب از این پرسش آغاز می‌شود که آیا پدافند غیرعامل تنها به اقدامات فنی و حفاظتی برای کاهش خسارت‌های ناشی از تهدیدهای نظامی محدود می‌شود یا می‌توان برای آن قلمروی گسترده‌تر در نظر گرفت. نویسنده با بررسی مفهوم پیشگیری از آسیب و ضرورت صیانت از جامعه، تلاش می‌کند نشان دهد که پدافند غیرعامل علاوه بر ابعاد نظامی، امنیتی و اقتصادی، دارای ابعاد فرهنگی، اعتقادی و دینی نیز هست و می‌توان برخی از آموزه‌ها و دستورات اسلامی را در چارچوب پیشگیری از تهدیدها و حفظ جامعه مورد بررسی قرار داد.

در بخش آغازین کتاب، با عنوان «ضرورت تبیین جایگاه پدافند غیرعامل»، ابتدا اهمیت این موضوع در نظام جمهوری اسلامی مطرح می‌شود. نویسنده با اشاره به گسترش تهدیدهای مختلف، بر ضرورت شناخت دقیق مفهوم پدافند غیرعامل و تعیین جایگاه آن در مجموعه فعالیت‌های کشور تأکید می‌کند. در همین زمینه، این دیدگاه مطرح می‌شود که پدافند غیرعامل نباید تنها به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، حفاظت از تأسیسات و اقدامات فنی محدود شود، بلکه حفظ بنیان‌های فکری، فرهنگی و اعتقادی جامعه نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

در ادامه، مصادیقی از پدافند غیرعامل در آموزه‌های دینی بررسی می‌شود. از جمله این مصادیق، صیانت از علم و عالمان، حفاظت از دین و آموزه‌های دینی و حفظ جان و مال انسان‌هاست. نویسنده با استناد به سخنان امیرالمؤمنین(ع) و دیگر منابع دینی، این موضوع را مطرح می‌کند که پیشگیری از آسیب، مراقبت از داشته‌ها و جلوگیری از نفوذ عوامل زیان‌بار، از موضوعاتی هستند که در تعالیم اسلامی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

بخش دیگری از کتاب با عنوان «نفی سلطه کفار و مشرکین بر مؤمنین» به بررسی یکی از مبانی فقهی و دینی مرتبط با پدافند غیرعامل اختصاص دارد. در این بخش، قاعده «نفی سبیل» و مفاد آیه «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» مورد توجه قرار می‌گیرد. نویسنده با طرح این قاعده، نسبت میان استقلال جامعه اسلامی، جلوگیری از سلطه بیگانگان و ضرورت اتخاذ تدابیر پیشگیرانه را بررسی می‌کند.

در ادامه همین بحث، برخی مفاهیم مرتبط با پدافند غیرعامل، مانند اتقان، مراقبت، غفلت‌زدایی، سلطه، ولایت، تدبیر و عزت مورد بررسی قرار می‌گیرند. همچنین نقش مسئولان و کارگزاران حکومت در شناخت تهدیدها و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی مطرح می‌شود. در این زمینه، به ضرورت آشنایی مدیران و مسئولان با عهدنامه مالک اشتر و استفاده از آموزه‌های آن در اداره جامعه، نظارت بر امور و حفظ مصالح عمومی اشاره شده است.

بخش بعدی کتاب با عنوان «پدافند غیرعامل؛ مصون‌سازی جامعه از آسیب‌ها» به تبیین مفهوم پیشگیری و نقش آن در کاهش آسیب‌های اجتماعی می‌پردازد. نویسنده در این بخش، پدافند غیرعامل را در ارتباط با مجموعه اقداماتی بررسی می‌کند که پیش از وقوع تهدید، زمینه کاهش خسارت و جلوگیری از گسترش آسیب را فراهم می‌کنند. در همین چارچوب، بر ضرورت توجه به تهدیدهای فرهنگی و اعتقادی در کنار تهدیدهای مادی و فیزیکی تأکید می‌شود.

از دیگر موضوعات این بخش، مسئولیت دستگاه‌های مختلف در شناسایی زمینه‌های آسیب‌پذیری است. کتاب به این مسئله می‌پردازد که هر نهاد یا مجموعه باید متناسب با وظایف خود، آسیب‌های احتمالی را شناسایی کرده و برای مقابله با آنها برنامه‌ریزی کند. در این رویکرد، پیشگیری از تهدید تنها مسئولیت یک سازمان خاص نیست، بلکه بخش‌های مختلف جامعه و حکومت در تحقق آن نقش دارند.

در گفتاری با عنوان «پدافند غیرعامل باید مثل بسیج در هر مجموعه‌ای حضور داشته باشد»، ضرورت گسترش این رویکرد به تمامی نهادها و دستگاه‌ها مطرح می‌شود. نویسنده با اشاره به گستردگی فعالیت‌های حکومتی و اجتماعی، بر این موضوع تأکید می‌کند که پدافند غیرعامل باید در برنامه‌ریزی‌ها و تصمیم‌گیری‌های مجموعه‌های مختلف حضور داشته باشد. در این بخش، مسئولیت مدیران و نهادها در شناسایی خطرات، پیش‌بینی پیامدهای احتمالی و اتخاذ تدابیر متناسب با آنها مورد توجه قرار می‌گیرد.

بخش دیگری از کتاب با عنوان «اساس دین و دستورات آن در همه ابعاد فردی و اجتماعی، در پرتو پدافند غیرعامل است» به بررسی ارتباط آموزه‌های دینی با مفهوم مصون‌سازی فرد و جامعه اختصاص دارد. در این گفتار، نویسنده تلاش می‌کند نشان دهد که برخی دستورات دینی را می‌توان از منظر پیشگیری از آسیب‌های فردی و اجتماعی تحلیل کرد. در این چارچوب، موضوعاتی مانند حفظ هویت دینی، تقویت باورهای اعتقادی، مقابله با نفوذ فرهنگی و ضرورت آگاهی‌بخشی عمومی مطرح می‌شوند.

در ادامه، نقش فرهنگ‌سازی و آموزش در تحقق اهداف پدافند غیرعامل مورد توجه قرار می‌گیرد. نویسنده بر این مسئله تأکید می‌کند که جلوگیری از برخی تهدیدها تنها با اقدامات اجرایی و حفاظتی امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند شناخت آسیب‌ها، افزایش آگاهی عمومی و تقویت مبانی فکری و فرهنگی جامعه است. همچنین نقش نهادهای علمی و دینی در شناسایی تهدیدهای فکری و ارائه راهکارهای مناسب برای مواجهه با آنها مورد بحث قرار می‌گیرد.

بخش پایانی کتاب به گفت‌وگویی به مناسبت سالروز تأسیس سازمان پدافند غیرعامل اختصاص دارد. در این گفت‌وگو، مفهوم پدافند غیرعامل از منظر اقدامات بازدارنده و پیشگیرانه بررسی می‌شود و درباره جایگاه این رویکرد در تاریخ اسلام و تجربه‌های جوامع مختلف بحث می‌شود. همچنین ضرورت آمادگی در برابر تهدیدهای نوظهور و توجه به شیوه‌های جدید آسیب‌رسانی در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی مورد توجه قرار می‌گیرد.

در این بخش، نویسنده با تأکید بر ضرورت شناخت ماهیت تهدیدها، به اهمیت جلوگیری از نفوذ فکری و فرهنگی، مقابله با جریان‌های آسیب‌زا و نقش آگاهی دینی در حفاظت از جامعه اشاره می‌کند. از این منظر، پدافند غیرعامل تنها به مقابله با خطرات آشکار محدود نمی‌شود، بلکه شناسایی زمینه‌های آسیب‌پذیری و جلوگیری از شکل‌گیری تهدیدهای بلندمدت را نیز در بر می‌گیرد.

در مجموع، کتاب «پدافند غیرعامل از منظر دین» به بررسی جایگاه پدافند غیرعامل در آموزه‌های اسلامی و ارتباط آن با حفاظت از جامعه می‌پردازد. تبیین مفهوم پدافند غیرعامل، صیانت از دین و ارزش‌های اعتقادی، قاعده نفی سبیل، پیشگیری از سلطه بیگانگان، مسئولیت کارگزاران حکومت، مصون‌سازی جامعه در برابر آسیب‌ها و نقش آموزش و فرهنگ‌سازی، محورهای اصلی این اثر را تشکیل می‌دهند. نویسنده در این مجموعه گفتارها، بر ضرورت گسترش مفهوم پدافند غیرعامل از حوزه‌های فنی و نظامی به عرصه‌های فرهنگی، فکری، اقتصادی و اجتماعی تأکید می‌کند.