مبانی فقهی جنگ نرم رسانه‌ای

پیشگفتار

(وَالْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَایَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّیٰ یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَهُوَ کَافِرٌ فَأُولَئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ)؛

و فتنه‌گری، فسادانگیزتر از قتل است و کافران پیوسته با شما مسلمین کارزار کنند تا آن‌که اگر بتوانند، شما را از دین خود برگردانند و هر کس از شما از دین خود برگردد و به حال کفر باشد تا بمیرد، چنین اشخاص اعمال‌شان در دنیا و آخرت ضایع و باطل گردیده و آنان اهل جهنّم‌اند و در آن همیشه (معذّب) خواهند بود.

مهم‌ترین برداشت از این آیه کریمه آن است که دشمنان همواره در کمین‌اند تا انحراف، ارتداد، کفر و پشت کردن مؤمنان و موحدان به دین را رقم بزنند و به غیر آن راضی نمی‌شوند. آنها دنبال پیروزی موقت نیستند؛ بلکه می‌خواهند فرهنگ و مکتب اسلام را به هر شکل و با هر ابزاری از بین ببرند.

امروزه رسانه‌‌های گروهی، جراید، شبکه‌های اجتماعی، شبکه‌های ماهواره‌ای، پایگاه‌‌های اینترنتی و تلفن‌های همراه، ابزارهای پرقدرت ارتباطی هستند که موافقان دین‌دار، مخالفان جاهل و معاندان متعصب از هر تیره فکری، دینی و مذهبی، هر یک به نوعی برای اقناع مخاطبان خود خصوصاً نسل جوان، از آنها استفاده می‌کنند؛ اما باید توجه داشت که شبکه های رسانه‌ای معاندان و مخالفان با تولید برنامه‌های جذاب و ارسال پیام‌های انحرافی، تشخیص حق از باطل را برای مخاطب با دشواری مواجه می‌کنند. ویژگی شبکه‌های رسانه‌ای معاند و مخالف آن است که برای رسیدن به هدف خود، استفاده از هر وسیله‌ و انجام هر جنایتی را به نام هنر و آزادی افکار، مباح می‌شمرند و دارای اندیشه، فکر و عمل فتنه‌انگیز، انحرافی و تنش‌آفرین هستند. آنها با صلح و آرامش هیچ نسبتی ندارند و پیوسته به دنبال نفوذ، تعدی و تجاوز به ایمان و اعتقاد راسخ مؤمنان‌‌اند.

بحث ما در این پژوهش درصدد بررسی مبانی و ضوابط فقهی مواجهه با شبکه‌های رسانه‌ای مخالف و معاند مانند شبکه‌های صهیونیستی، وهابی و تکفیری در شرایط جنگ نرم رسانه‌ای و تبیین شیوه‌های مجاز شرعی این مواجهه هستیم. نتیجه‌ تحقیق ما را به این نکته رهنمون می‌سازد که نباید رسانه‌های وابسته به جبهه مؤمنان و مجاهدان در مواجهه با رسانه‌های معاند، آرایش دفاعی و انفعالی بگیرند؛ بلکه در عرصه دفاع از حریم اسلام ناب باید با راهبرد فعال دفاعی و تهاجمی وارد کارزار شد و اقدام نمود. بی‌تردید ورود به این میدان سخت و حساس، نیاز به تبیین مبانی، اصول و ضوابط فقهی دارد و تلاش ما در این تحقیق، بررسی مدل‌های پذیرفته شده شرعی و فقهی این مواجهه است.

اینک بر خود لازم می‌دانم از مساعی و حمایت‌های حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی( رئیس معظم مرکز فقهی ائمه اطهار( و مدیر محترم مرکز، حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا فاضل کاشانی (ادام الله بقاءه) و به ویژه فاضل ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید جواد حسینی‌خواه (زید عزّه) معاون محترم پژوهش مرکز که مقدمات طبع این اثر را فراهم کردند، کمال تشکر و امتنان را داشته باشم.

در ضمن از همراهی جناب حجت‌الاسلام مرعشی و حجت الاسلام مقدادی در تحقیق بخش‌هایی از این اثر، تشکر می‌نمایم و از کلیه خوانندگان فرهیخته درخواست می‌نمایم که دیدگاه‌های سازنده خود را از ما دریغ نفرمایند.

علی نهاوندی

مشهد مقدس / تابستان 1398

(

کلام ناب

در شروع بحث، نیم‌نگاهی به رهنمودهای رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی( و مقام معظم رهبری در خصوص جنگ نرم و عملیات روانی از طریق رسانه‌های معاند و مخالف، روشن‌گر خواهد بود. به همین سبب، گوشه‌هایی از این بیانات را تقدیم نگاه ارجمندتان می‌کنم.

امام خمینی(

ضررهای رسانه‌های گروهی از خرابی‌های توپ و تانک‌ها و سلاح‌های مخرب، بالاتر و بدتر است؛ چه آن‌که ضررهای سلاح‌ها گذراست و ضررهای فرهنگی باقی و به نسل‌های بعد انتقال پیدا می‌کند، چنانچه دیدید و می‌بینید.

رادیو و تلویزیون و مطبوعات و سینماها و تئاترها از ابزارهای مؤثر تباهی و تخدیر ملت‌ها، خصوصاً نسل جوان بوده است. در این صد سال اخیر به ویژه نیمة دوم آن، چه نقشه‌های بزرگی از این ابزار، چه در تبلیغ ضد اسلام و ضد روحانیت خدمت‌گزار و چه در تبلیغ استعمارگران غرب و شرق کشیده شد و از آنها برای درست کردن بازار کالاها خصوصاً تجملی و تزئینی از هر قماش، از تقلید در ساختمان‌ها و تزئینات و تجملات آنها و تقلید در اجناس نوشیدنی و پوشیدنی و در فرم آنها استفاده کردند، به طوری که افتخار بزرگ، فرنگی‌مآب بودن در تمام شئون زندگی، از رفتار و گفتار و پوشش و فرم آن، به‌ویژه در خانم‌های مرفه یا نیمه‌مرفه بود و در آداب معاشرت و کیفیت حرف زدن و به کار بردن لغات غربی در گفتار و نوشتار به صورتی بود که فهم آن برای بیشتر مردم، غیرممکن و برای هم‌ردیفان نیز مشکل می‌نمود. فیلم‌های تلویزیون از فرآورده‌های غرب یا شرق بود که طبقة جوان زن و مرد را از مسیر عادی زندگی و کار و صنعت و تولید و دانش، منحرف و به سوی بی‌خبری از خویش و شخصیت خود و یا بدبینی و بدگمانی به همه چیزِ خود و کشورِ خود، حتی فرهنگ و ادب و مآثر پرارزشی که بسیاری از آن با دست خیانت‌کار سودجویان، به کتاب‌خانه‌ها و موزه‌های غرب و شرق منتقل گردیده است.

مقام معظم رهبری

امروز نظام اسلامی با یک جنگ همه‌جانبة اقتصادی مواجه است که از یک اتاق جنگ و با دقت و اهتمام کامل، هدایت می‌شود؛ اما در کنار این جنگ، یک جنگ مهم رسانه‌ای و تبلیغاتی نیز در جریان است که بیشتر اوقات از آن غفلت می‌شود.این جنگ رسانه‌ای از قبل هم وجود داشته؛ ولی اکنون شدت آن بیشتر شده است. اهداف این جنگ رسانه‌ای، ایجاد اضطراب، یأس، ناامیدی و احساس بن‌بست و بدبین کردن مردم نسبت به یک‌دیگر و نسبت به دستگاه‌های مسئول و هم‌چنین بیشتر و بزرگ‌تر نشان دادن مشکلات اقتصادی در ذهن جامعه است.

در وضع کنونی و با این جغرافیای فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی موجود دنیا، کشوری با مشخصات جمهوری اسلامی ایران با این اهداف و با این موقعیّت و جایگاهی که برای خود انتخاب کرده، در این جنگ رسانه‌ای چه موضعی دارد؟ طبیعی است که ما مورد تهاجم باشیم؛ یعنی هیچ شبهه‌ای نباید به ذهن راه بیابد در این‌که ما یکی از اهداف اصلی و اوّلی تهاجم رسانه‌ای هستیم. حالا ما در مقابل این تهاجم در این جنگ بزرگ و البته نابرابر، می‌خواهیم وظایف‌مان را انجام دهیم. چه کار باید بکنیم؟ شما ببینید کار ما چقدر سنگین و حسّاس است!

این‌که ما بتوانیم طرح کلی دشمن را در مورد خودمان بدانیم، بخشی از توان دفاعی ماست؛ به این مسئله توجه داشته باشید. ندانستن این‌که دشمن چه در سر دارد و چه می‌خواهد بکند، غفلتی است که ممکن است ما را از امکان برخورد و دفاع محروم کند؛ ما باید این را کاملاً بدانیم.

جنگ نرم، یک تهاجم فرهنگی، بلکه یک شبیخون، غارت و قتل عام فرهنگی است.

جنگ نرم طی یک فرآیند تدریجی، خزنده و آرام اعمال می‌شود؛ به عبارت دیگر تحولات فرهنگی و تغییر هویت و ویژگی‌ها و خصایص ملی زمان‌بر و گاهی با تغییرات نسلی هم‌زاد است. تهاجم فرهنگی، مثل خودِ کار فرهنگی، اقدامِ آرام و بی‌سر و صدایی است.

جنگ نرم با سناریوی از پیش تدوین شده و با طرح و نقشه قبلی و همراه با خصومت و دشمنی به سامان می‌رسد.

(جنگ امروز در دنیا) جنگ اراده‌ها و عزم‌ها، سیاست‌ها و تدبیرهاست.

گرچه جنگ نرم همة ابعاد یک سیستم، به ویژه در سه بُعد سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، لیکن بعد فرهنگی آنها برجسته‌تر از سایر ابعاد است و با دگرگونی هویت فرهنگی، نظام سیاسی موجود ناکارآمد گردیده و زمینه‌های فروپاشی آن فراهم می شود. اساس کار جنگ نرم بر پایه یک حرکت فرهنگی و روانی است.

استکبار می‌داند که سرچشمه مقاومت ملت‌ها و دولت‌های مسلمان، اسلام و تعالیم رهایی‌بخش آن است. از این رو جنگ روانی گسترده‌ای را بر ضد اسلام و مسلمانان آغاز کرده است.

جنگ نرم، یعنی ایجاد تردید در دل‌ها و ذهن های مردم.

جنگ نرم، یعنی جنگ به وسیله ابزارهای فرهنگی و پیشرفته امروزی.

جنگ نرم، یعنی جنگ به وسیله نفوذ، دروغ و شایعه‌پراکنی.

جنگ نرم، یعنی تهاجم به مرزهای ایمانی، عقیدتی و فرهنگی.